Berbiska Zer ya Omer Dilsoz-Ahmed Kanî

Berbiska Zer-Omer Dilsoz

                                                                       Ahmed Kanî

           Romana Omer Dilsozî ya bi navê Berbiska Zer, di Gulana 2012an de, di nava weşanên Avestayê de, di serdema fuara pirtûkan a Amedê de derket pêşberî xwendekarên kurdî. Jiber hin sedeman min heta îro derfeta xwendina vê romanê bi dest nexist. Çend roj berê, bi helkeftina mêvandarîya Omer Dilsozî ya Kulûba Xwendina Romana Kurdî ya Diyarbekirê, min derfeta xwendina vê romanê bi dest xist.

Nivîskar, Berbiska Zer li ser sê beşan dabeş kiriye. Ev sê beş, bi navên Lerz, Dîdar û Rastîyê hatine binavkirin. Bi rastî, meriv nikare bêje ku dabeşkirineka bi rêk û pêk hatîye holê. Jiber ku bûyerên romanê di nava hev de hatine pêşkêşkirinê.

Ev romana navborî, bi hevokeka nûçeya televîzyonê weha dest pê dike: "Temaşevanên hêja, îro jî çaleke tijî hestî hate dîtin…"(r.9) Nûçeya televîzyonê, li mala serlehenga romanê, Sînema parêzer, ji alîyê wê û Cemîlê parêzer î heval û hogirê wê ve tê temaşekirin. Bi gotina Cemîlî ya:"Sînem, ji kerema xwe tu dikarî dengê tvyê piçekî daxî!"(r.9), wekî ku Cemîl bixwaze Sînemê ji bandora nûçeyê bi dûrxe, lê berevajî dûrketina Sînemê ji nûçeyê, bêtir Sînem li ser nûçeyê dihizire. Cemîl nerazîbûna xwe weha dide der: "Sînem, ev çendek e, halê te, ne çi hal e, …" Bi vî awayî gengeşeyek dûr û dirêj di navbera her du parêzerên hevalê hev de, dest pê dike. Di dawîya gengeşîyê de, Sînem bi hevoka "Derî li milê rastê ye, kerem ke." bera Cemîl dide. Cemilê hevalê Sînemê piştî vê bûyerê dibe hogirê Zîna parêzer. Di vê beşê de bi awayekî berfireh li ser jêkbûn(veqetîn)ê radiweste. Di rûpelekê de bi qasî 12 caran jêkbûnê dinivîse. Meriv dikare bêje ku bi awayekî felsefî nêzîkê jêkbûnê bûye.

Roman bi jiyana xwerû ya gundê Sêserê ve girêdayî bûyereka kontrayî radixe ber çavan. Leşkerên komandoyî cil û bergên (şalûşapikên) şervanên kurd li xwe dikin yanî xwe dixin delqên şervanan û dixwazin bi vî awayî têkevin navbera gel û şervanan. Ev karê hanê dîsa li ser serê bêkes û stûxwaran pêk tê. Emre û Cîhan, Hakan û Sebrî tîmeka ji van kontrayan e, serokê wan jî Arda ye. Mezinê hemû tîman bînbaşî yê ku ji alîyê leşkeran ve bi navê Efe dihat nasîn bû. Kar û xebatên kirêt yên van tîman hemî ji alîyê Emre ve têne vegotin. Emre piştî ji leşkerîyê tê, poşmanîyeka mezin dijî. Dengê wijdanê wî herdem wî tengezar dike. Tevî ku dizewice (sê caran), dike-nake dilekî rehet jiber dengê wijdanê xwe nabîne.

             Berjen ê nevîyê Nûhî ku evîndarê Sînemê ye, berxvanîya gundê Sêserê dike. Nivîskar, sendina berbiska zer a Sînemê ji alîyê Berjen ve weha vedibêje: "Spêde hêj zû bû. Taveke tînde û zelal hêdî hêdî daw û damenên xwe li bejn û bala Bestanê dipêça. Şivanê pezî berî bi çend deqeyan berê kerîyê pezê xwe dabû nav gelî û sertarên çiyê, berxik hêdî hêdî ji kozê dihatine berdan. Berjen, wekî her sipêdê îro jî tûrikê xwe avêtibû milê xwe û hêdî hêdî li ber berxikên xwe ket û xwest berê wan bide çerwarê. Durê û Sînem ji bêrîyê vedigeriyan, zerika şîrî di destê Durê de, Sînem jî li pey dihat. Durêyê qet pûte pê nekir û jê raborî, Sînem gihîşt Berjenî, di bin lêva xwe re pê re bişirî, taveke germ li ser rûyê wê yê xweşik tîşk veda.

"Berjen, tu çawa yî?" got û hêj Berjen bersiv lê nedayî, "Qusûra dayîka min nenêre, serejin wisa ne, hela dayîka keçikekê bin hema wisa dînokî dibin, dibin şivanê ser serê wan…"

Tîneke germ li ser dilê Berjen veda, çavên wî yên reş î zeytûnî vegeşiyan, bû pirtepirta dilê wî, çend caran gotina xwe li ser devê xwe vekarî, pişt re bi dilekî xwebawer li Sînemê vegerand, "Ne ne, xem nîn e, min ji bîr kir jî," paşt re bi awirekê ji seranpê li bejn û bala Sînemê temaşe kir, bi dû re, hêdîka destê xwe da berbiska zer a nav porê Sînemê, ew girt.

"Kuro, tu çi dikî dîno" got Sînemê bi kenowarî.

"Bila diyariya te be, çavstêrka Sêserê."(…)

"Lawo Bêjo, ka tuyê çi bi berbiska keçikan bikî?"

"Sînem bêhna te jê tê, çend nik min be tu dê bê bîra min… Hem porê te wisa berdayî xweşkoktir e, gulîyên xwe girênede Sînem…"(…)

"Ti dîsa berbiska min bide, ez ê biçim mektebê, dê bixim ber kezîyên xwe, te zanî…"

"Na na, bi Xwedê ez nadim, heta tu ji wî sûretên sorî qurmizî maçekê nedî…" (…)

"Ka berbiska min?"

"Ka ramûsana min!"

            Nûh jî aşvanîya wî gundî dike. Di navbera Nûh û Gula jinebî de nêzîkahîyek dilî heye. Gulê jinebîyeka pir xweşik e, hemî xort û mêrên gund bihesret û kedera Gulê dişewitin. Lê; Gulê xwe diparêze rû nade tu kesî. Bes ji zanyarîya Nûhî hez dike. Rojekê ku behsa nêzîkahîya Sînem û Berjenî tê kirin, destana bi nav û deng ya Sînemê vedibêje. Gulê bi awayekî dilxweş bi navê konemêro banî Nûh dike. Di jiyana gundê Sêserê de zêde karekter nîn in. Ji ber vê jî meriv dibêje qey nivîskar xwestiye bi hin fîgûranan vê hêjmarê temam bike. Wekî mînak li nik karektera xurt ya Gulê û diya Sînemê Durê bi navê Zerê karekterek, bes ji bo carekê li mala Nûhî çay vexwarinê dixuye. Nûh û Berjen ji derekî nediyar hatine wî gundî, bêkes û bêxwedî ne.

Hêzên kontrayî bi awayekî bêtirs, bi rojê têne gund û derin.

Bi zanîn tên mala Nûhî. Li vir meriv têkiliya di navbera pirs û tirsê de dibîne. Bilbilê ku dînekî ji gundê Sêserê ye, hîs dike ku kesên di nava cil û bergên şervanan de ne, ne kesên pak in. Ji helwest û tevgerên wan bêaram dibe û dibêje ew xayîn in. Bi tevî ku Bilbil dînekî ‘eware ye, bêpîvan hêrîşên Gula jinebî dike, her dem dibêje" ma çi dibe Gulê tu carekê min bikî mêvanê sing û beran…" Li vir nivîskar dixwaze bêje ku komel di bin hinek tirsan de nikarin rastîya dilê xwe bibêjin. Di vî warî de Nûh ji Sînemê re wiha dibêje:"Keça min, Bilbil dîn e ma ne?!" Kesî deng nekir, Nûh dewam kir:"Naxêr! Bilbil dîn nîn e, ji min, te, wî û wê biaqiltir e. Belkî ji ber ku ji me biaqiltir e, lewma em jê re dibêjin dîn." Bi meraqtir lê vegerand Sînemê:

"Çawa mamê Nûh?"

"Weha keça min… Heçî em in, em di vî gundî de li gorî hinek edet û kevneşopîyan dijîn.

Qebûlên me yên xweser û yên giştî hene. Bo nimûne, ji bo ku em di nava gundî de bibin xwedan gotin divê em xwe bidine pêş û ji zibarê bigire heta paletîyê, ji piştîhênanê heta reqs û govendan divê em xwe di difna her kesê re bibine derê û ew me qebûl bikin… Ma ne wisa ye?"

"Erê, lê!"

"Yanî keça min, biaqilî û bêaqilîya me jî qebûlên vî gundî diyar dikin. Xasma, ya rastîn cudatir e her tişt… Her dem gotina giştî ya rast nîn e, hindek caran, hindek kes hene di nava me de, gelekî dilzîz û paşkêş in. Şermoke ne, an jî bi çavekî cudatir li jiyanê dinêrin. Dixwazin em wan guhdarî bikin, lê edet e, çu carê civatek, komek, an jî gundek xwe danaxe piyê kesekî û bi qebûl û têgihîştina kesekî ve serê xwe naêşîne…"

"Çawa xalo?" (…)

"Yanî ez aşvan im, nevîyê min şivan e û Bilbil dîn e, kê Bilbil dîn kiriye? Ji bo çi Bilbil xwe bi dînîyê danîye û ji ber çi Bilbil wisa pişta xwe daye jiyanê û kavil li ber kavilî digere? Gelo ya rastîn, Bilbil nebî dînîtî û xemsariya me li nav çavên me bide!"

           Li alîyê dinê, li devera rojhilatê ciyê ku dibêjinê Navzoman, tîmek gerîla heye. Ev şikeft serdestê hemû Bestan û derobera wê ye. Dema leşkerên komando tên devera Bestan Cûdî wek fermandarê koma gerîla, civînekê li dar dixe. Weha dipeyîve: "Îro ji sibê ve ye, ez bi dûrbînê liv û tevgera li Gelîyê xwarê raçav dikim." Bi awirên wekî bazan çav li Xebat kir, "Heval" got:"Ji kerema xwe re, tu nîşeyên civînê li lênûskê binivîse. Wek rapor em ê ji komîteya rajor re bişînin."(r.54) Di vê komê de du gerîlayên din bi navê Dijwar û Rizgar jî hene. Cûdî axaftina xwe weha didomîne:"Hevalno, îro ji sibê ve ye liv û tevgereke ne asayî li Gelî heye. Berê çend landrowerên leşkerî hatin, birek leşker li wê derê peya kirin." Dijwar axaftina wî dibire wiha dibêje: "Nexwe em bixêrhatinekê lê bikin" Cûdî wiha dibêje:" Neyê heyecanê heval(…) Vê carê ne wekî her carê ye. Dijmin bi plangerîyeke nû radibe. Xuya ye, konsepteke nû dixine dewrê. Vê carê li hemberî me ne hêzeke leşkerî ya wekî her tîmî heye; vê carê em bi kontrayan re rûhev in. Heta niha me gelek çalakîyên mezin li dar xistin û her carê me şikestîyên mezin dane dijmin. Ew di çeper û enîyê de, bi taktîkên şerê gerîla nikarin, ev wekî ronîya rojê aşkere û li ber çavan e. Wer xuyaye ku wan jî ev rewş nirxandiye û niha dest bi taktîkên nû yên şer kirine.

Bi qasî min ji dûrbînê şopand, birra leşkerên em behsa wan dikin, tîmeke taybet e û ji pêncî şêst kesî pêk tê. Xuya ye, serkêşîya wana îtîrafkar û nokerên ku ji nava me qetîyane dikin. Evana cilên gerîla li xwe kirine; xuya ye, ew ji bo raçandina hin komplo û plangerîyan hatine. Divê em planên wan têk bibin(…)"

Di nava koma gerîla de, çar kes hene. Dijwar ji Nisêbînê ye, Xebat ji Farqîna Amedê ye û Rizgar jî ji Bazîdê ye. Nivîskar li se r devokên hevalên Cûdî bi Cûdî hin nirxandinan dide kirin.

Di romanê de Gulê xwedî roleka mezin e. Hem li gundê Sêserê tim alîkarê bêkesên wekî Nûh û nevîyê wî Berjen e, hem jî bo pêwendîya di nava parêzeran û Emre de roleka mezin pêk tîne. Roman, ji hêla vegotinê ve xwedî honandineka hêja ye. Her dem di nava vebêjeran de bi peyvan girêdanekê pêk tîne:

1- "…Xwedêyo, ev çi hestî ne?(dibêje Sînem)

Xwedêyo bê ew hestiyên kê ne?(dest pê dike Gulê)"

2-"Ez li dû wijdanê bûm…(Gulê vegotina xwe diqedîne)

Wijdan. Ax wijdana min…(Emre dest pê dike)"

3-"Ey wijdan min agir têkvedida!...

Agirê te…(Emre vegotina xwe bi dawî tîne)

Têkve nede agirî kuro Berjen, ka wê hestîka destê xwe deyne…" ( Dibêje Nûh)

4-"Ez hem ji qisetên mela hem jî ji tolazîya şivên ditirsiyam."( Berjen dibêje) Gulê jî bi "Ez ji tolazan ditirsiyam." dest bi vegotinê dike.

5-"Ranede deriyê dilê xwe! Ranede… Raa…( bi gotina Berjen beşa "Lerzê" diqede)

"Rade rade, Zînê ka pencerê rade, sar e." (bi gotina Sînemê beşa "Dîdarê" dest pê dike.)

Tevî vê xweş li hev anînê car caran hinek peyv di cih de bi kar neaniye. Wekî mînak di rûpela bîstan de, di cihê pêsîrê de guhan (bo ajelan e) bi kar anîye. Paşê di rûpela 169an de hejmara karekterên xwe li hev xistîye, weha dinivîse: "De kerem bikin", li malxweyan vegerand Emre û her şeş bi hev re ber bi dilê Tîjê ve ketin rê." Nexwestin siwar bibin, her şeş bi hev re, bi peyayî di ber birc û bedenên hezarsalî yên Tîjê re ketin nav kuçe û kolanên vî bajarê kevin… (…) "Ez (1-Emre) li bajêr bûm. Sê jin (Gulê, Sînem, Zînê) û mêrek (Cemîl) hatibûn pêşiya min; ji bilî mêrî min hersêyên dîtir dinasîn. Bi telefonê em gelek caran axivîbûn."

Di dawiyê de Sînem û Gulê rastî hev hatine, lê bi gotina tu ji min re nas dixuyî, wekî hev nasnakin tevdigerin. Ev helwesta wan pir realîst nîn e. Valahîyek din jî dema Sînem ji gund dere û heta dibe parêzer bi awayekî nexwerû tê veşartin.

Lê, di dawîya romanê de, dema ku ji çala hestîyan, di nava destê Berjen de, Sînem berbiska xwe ya zer dibîne, li xwe tê mikurê û dibêje." Herê Berjenê min, xwezî min ne ramûsanek hezar ramûsan bo te bidana."

               Ahmed Kanî

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Berbiska Zer

Omer Dilsoz

weşanxane: Avesta

                                         www.diplo-kurdi.com/roman

Barê Şevê ya Fawaz Husên-Tahir Taninha

                              

                                                   Beşa 1

        Di romana ‘Barê Şevê’ de penaberî; hem bi rastiya jiyanê hatiye nivîsandin hem jî wek sembola parçebûnê hatiye xemilandin. Vebijêr, ji parçeyên Kurdistanê lehengên xwe hilbijartiye.

         Penaberî, ji xwe parçebûneke ji dil bi xwe re têne. Kesek here kuderê ew parçebûn ji rihê wî/ê tu caran xelas nabe.

       Jiyana zarokatî li ku derê derbas bibe bila bibe, tu caran giyanê mirov bernade.

         Sîno, ji bakurî kurdistanê ye. Kurê Mele Gundoro ye. Nivîskar, navê Mele Gundoro bi zanebûn lê kiriye û dizane ku ew kes miroveke çawa ye. Mele Gundoro melayeke sextekare. Ji bo berjewendiyên xwe li gund bûye mela. Da ku zekat, sedeqe û weydî leybide, debare xwe bi vî şeklî derbas bike.

          Xwîner, ji şexsiyeta lehengê dikare halê civatê derbixwe holê. Civat, çawa ye, gundî çawa hereket dikin, bajarî bi çi mujîlin, rewşa siyasetê çi ye. Elbet daxwaza nivîskar ne ewe ku tenê civat bide xuyakirin, başî û nebaşiyên wan jî bide eşkerekirin. Derdê nivîskar takekesiye. Ji xwe civat keseyeta mirov diveşêre.

         Rastiya şertên ku di nava gelde tên jiyandin, vebijêr carnan ji rasteqiniyê dûr dikeve û hin hevokên xwe bi efsûnî di ristîn e.

“Herdû melayiketên li ser milên wî bê rawestan xêr û gunehên wî dinivîsandin û wextê wan tunebû serê xwe bixwerînin.”

         Vebijêr, gava behsa Gundoro dike, ji cih û warên ew dijî, qala demên kevnar dike û medeniyetên li wêderê dijiyan dike. Lê wek agahiyek behsa wan dewletan nake. Bi saya objeyek dide xuyakirin.

        

“Li ser wan pereyên entîke serê qralan û xaça papyên Romayê mohrkirî bûn. Mele çend pirtûk li ser dîroka navçeyê xwendibûn û dizanîbû ku di demên kevnarê de, ew der derûdor di navbera Rojhilatê û Rojavayê de tixûb bûn.”

         Piştî ku Gundoro ew pereyên entîke dîtin, ew diçe Diyarbekrê û wan pereyên entîke difiroşe Ezrayê Cihû. Vebijêr bi eşkere nanivîse ku Gundoro pereyên entîke daye çend banqnotan an jî çiqas entîkeyên wî hebûn. Em tenê ji hevokeke fehm dikin ku Gundoro dewlemend bû ye.

“Piştî seatekê, mele ji dukanê derket û ew bûbû yek ji dewlemendên herî mezin ên Diyarbekrê.”

              Sîno, kurê Gundoro ye, hezdike here Parîsê. Parîsa efsûnî, xweşik…

           Sîno, li Diyarbekrê mezin dibe. Di şeş saliya xwe de diçe nik melê ku Qur’anê bixwenê. Lê Sîno fêrî Qur’anê nabe. Ayetek tenê jî, ji ber nekiriye. Ji hin ayetan jî heznekir. Nemaze ayeta “Mirovanî” ya 114’an.

“Bibêje, ez xwe davêjim gerdena Mezinê mirovan. Keyê mirovan. Xwedayê mirovan. Dijî xerabiyê ew kesê ku ramanên xirab pêşkêş dike û xwe dide alî. Ew kesê ku xerabiyê diniqutîne dilê mirovan. Ew kesê ku ins be, çi cin.”

         Gelo meqseda nivîskar çi ye ku ew ayetê hilbijartiye? Gelo Sîno cin e an jî mirov e? Li vêderê vebijêr, serê xwineran tevlîhev dike. Çûnkî, di dawiya ayetê de behsa cin dike. “Ew kesê ku ins be, çi cin.” Belkî ji aciziya Sîno ji vî hevokê tê. Lê ne zelala ku Sîno cin e.

         Fawaz Husên, bajarê Diyarbekrê wek dîwarên xwe yên bilind de dike kurtepist û nanê xwe bi hevîrtirşê çîrokên cin û pîrebokan distire dibîne. Berdawamiya hevokê wisa ye.

“Weha jî, çîroka mele Gundoro ji xwe re çend guhertokên seyr peyda kirin û hin kesan tiştên dûrî aqilan li ser jidayikbûna kurê mele li hev anîn.”

         Vebijêr, di van hevok û jêgirtina ayetê de, tê xuyakirin ku hezdike serê xwîneran tevlîhev bike. Pêşî dibê …cin û pîrebokan distirê. Ji ber bêkariya piraniya şêniyan û dirêjbûna şevên zivistanê, xeyala gelêrî li dora çavên pir reş ên Sîno çîrokeke balkêş ava kir duvre di ayeta ‘Mirov’ de …çi ins be, çi cin dinivîse.

           Di bi vî şeklî nivîskar serê xwineran de nakokî çêdike û li vî welatî çi ins be, çi cin be qedera wan yek e dide xuyakirin.

         Şerê ku di vî welatî de berdewam dike, jiyana mirovan dihêle xirabiyêde. Sîno, digihije biryarekî. Sîno, ne qehreman e. Miroveke ji rêzêye. Ew ne li bere ku gelê xwe ji bindestiye rizgar bike. Ew dikeve nav dualizmeke bêçare. Hebûna xwe li vî welatî de nabîne. Ew xweşiyê digere, li xeyalan.  

“Hebûna wî li navçeyê û li Tirkiyê di navbera leşkeran û şervanên kurdan de ne mûmkin bû! Ew ne bihacet bû ku wek bavê xwe falçî bûya an di rûpelên dahatûyê de bixwenda da ku bizanibûya çi li pêşiya wî bû eger ew li wan deran bima. Ew ê rojekê ji rojan biketa zindanan û hestiyê wî di nem û tariya wan de ê biriziyana. Eger ew bigihişta şervanên kurdan jî, ew ê bi guleya tivingek amerîkî an perçeyê bombeyekê di geliyekî an di şikeftekê de bib3uya çêreya kurm û maran.”

         Tirs, di giyanê her mirovî de cihê xwe digire. Ev tiştekî normal e. Herkes naxwaze bibe leheng. Tiştê herî zor, ji cihê ku zarokatiya xwe derbasbûyî terkkirine. Sîno koçber dibe. Diçe Parîsê.

           Parçebûna welat, kesayeta mîrovên Kurd jî xirav kiriye. Dara, li başûr dije.

“Li gundê Sêmitik, li Başurê kurdistanê, payîz ketibû û serma tûj a destê sibehan wek dûpişkan bi dest û rûyên mirovan vedida.”

        

         Dara, bi xwe ve vedide, bi gundê xwe ve vedide. Dara, biryara çûyînê dide.“Di nîvê şevan de, baran ji nişka ve diket û dibû xumexuma çemê ku di newalê de diherikî û pêlên ava wî li ser hev wek leşker û leqên hovîtiyê siwar dibûn.” Dara, ji Başûrê Kurdistanê ye. Nivîskar li ser rewşa başûr hin agahiyên derheqê siyasetê dide.

“Ji çend salan, nemaze ji piştî şikestina mezin a Mustefa Barzanî di 1975’an de, xortan ji navçeyê bi refan didan ser riya koçberiyê.”

       Dara, xeyala Parîsê dike, lewre kesên ku diçû Ewropa ‘otomobîlên sor û spî de vedigeriyan Sêmitik û gundên derdorê.’ Dîsa Dara ‘Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqij û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.’ ve dikeve rê.

        Nivîskar, di kesayeta lehengên xwe de, hin caran hevokên bi efsûnî dirêsêne. ‘Wî destên xwe xistibûn bin serê xwe û di asimanê fireh de li şerê rojê û tariyê temaşe dikir.’

         Lehengên romanê bi kesayeta xwe ve derdikevin pêş. Di bin ciavata xwe ve nafetisin. Çiqas behsa bindestiyê bikin jî, em wan dîsa bi şexsiyeta xwe ve nasdikin.

          Heger romanêde keseyat û ruhiyeta mirov bi pêşde be, em ji wê romanê re nikarin bêjin netewa alegorik.

         Hin hevok hene li gorî min bi çavê leheng hatiye nivîsandin. Çiqas vebijêr gotube jî, dîsa ew hevokên li jêr min nîşan dayî, bi nêrîna leheng hatiye nivîsandin. Ev tişt di romanên wek Madem Bowary, çîrokên James Joyce de û yê wek wan de hene.

         “Piştî nêzîkî çariyekê, şifêr ji otobusê daket. Dayika pepûk wek gêjan li dû, hîna pêçaka xwe di hembêza xwe de dilorand.”

         “Dayika pepûk…” bi nêrîna Dara’yê hatiye nivîsandin.

Şêrko, ji bajarê Mahabadê bi cara ewil derdikeve ji derve. Bi me’nayeke dî ber bi rêya kesayetê ve diçe. Em dizanin ku qebîleyî û eşîretî di nav gelê kurd de pir heye. Ji bo vê çendê takesesî kême. Civat muhîme. Li her tişt li gora civatê diherike.

        

         Çiqas Dara û Şêrko ji yek û dû dur bûn jî; dîsa edetên  netewa wan yekin. Gava her dû, ji malê derdikevin, bi kincên wek hev bi xwe re dibin. Li vêderê mabesta nivîskar, qeder, malbat, edet wekheve.

“Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqîj û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.”(rûpel 27-39)

         Nivîskar, gava şûna lehengê xwe dipeyve, wê çaxê xwîner piçeke dikeve ruhiyeta nivîskar, ne ya leheng.

“Wî bawer kir ku ew ê bi saya wan bi hezarên qonaxan ji Îranê û ji hemû Rojhilatê dûr biketa û ew ê li Parîsê, li kêleka çemê Seinê, wek birca Eiffelê, bihata çandin.”

         Ev jî derûniya leheng, derd û kulên leheng baş dernaêxwe holê. Nivîskar otorîteya xwe nîşanî me dide.

              Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Navdanka Pirtûkê:

Fawaz Husên

Barê Şevê

Weşanxane: Avesta

Kuçeya Hunerî ya Abdullah Esen-Abdullah Çelik

                       

                                 Kuçeya Hunerî-Abdullah Esen

                                         

              

                           Kuçeyê yew ziwanî- Abdullah Çelik

Di demêki nizdî de UNESCO, kerdişê tay aşanayişanî ( cîgêrayiş ) ra dima yew ravekarî beyan kerd. Ena ravekariya nêweş de hameybî vatiş ke  Tirkîye’de, di miyanê çend serranê hoveran ra dim çarês ziwani di miyanê xetereyê (talûkeyê ) vinbeyişî de yê. Enê ziwananî ra yew zî zaravaya ziwanê kurdî kirmançkî yo.

Rayna di demanê peyenan de kerdişê tay xebatan ra dim yeno vatiş ke zaravaya kirmanckî zaravayêke keyen a. Kurmancî, soranî, goranî, hewramanî binkeyê xo ena zarava ra girewto. Eke kê nêxirapeyişê kirmanckî di miyanê şar û sukan de bifikirî se, kê ay wext risenê tay dewsan ke, enê dews zî kê risnenê binke û kokê ziwanê kurdî. Bi xemgînê reyde kê eşkenî vacê ke ena ravekerdişê UNESCO heta bîn ma rê yew raştî eşaret keno, bi ma dano zanayîş. Eno zî yeno fehmkerdiş ke zaravaya kirmanckî hetê berhemanê wesfîn de kemanê ancena. Rayna kê bide eqliyenê  nuşte û berhemêy ke heta enka weşiyay, nêşinayî verniya kirmanckî abikê, a newe bikê, ay semedî ra bala wandoxan nêyantê. Bi yewna vatişî ra kê eşkenê vacê ke, hêz û hewldayişê înan semeda vernîgirotişê xeterê qîm nêkerdo.

Eke kê enê tehl û nêweşan yew hetî de bironê, kê hetê bînî ra weş û hewlan biewnê,  kê veynê ke xebatiy baş û erjiyay zî yenê kerdiş. Eno xebatanî ra yew zî Kuçaya Hûnerî ya. Kuçaya Hûnerî pirtûka Abdullah Esen a yewin a, pirtûkêke serkewteye ya. Hetê bîn ra zî ena pirtûke, raya ewilêna (sifteyên ) ke weşanxaneya Avesta, pirtûkêke ya meseleyan ê kirmanckî  yena weşênayîş.

Gama ke kê meseleyanê Abdullah Esen î yew bi yew wanenê û cagêrenê ke, kê veynenê pêro di miyanê yewbînan ra veciyayê û bi yewbînan ra mirde biyê. Enê meseley nuştoxî ke di miyanê yewbînan ra veciyayê, xo bi biyeyişê kuçe reyde rêsenê û xo bi ey reyde çaqirnî keniy. Nuştox bi enêhawa reyde meseleyêy xo ciya bi ciya, labelê bareyê (mijar ) înan nizdiyê yewbînan kerdo û eno çî reyde waşto  vateyêki (mehna, wate  ) biveco meydan. Vaceriya metoforê şaristanî girewto kerdo babet û mevzûyê xo. Meseleyê xo bi ziwanê rojane reyde risto û honaniyişê xo bi eno binke reyde dar fînayo. Min gore kedayiş û xeyretkerdişê  ena xebate  seba nûjenê  (modernê ) ya. Di meseleyanê Esenî de bedxuyê ( xirabê ) ke xo daya rêza vernî, duşte nasnameyê şaristanî de sey rexnekerdiş yeno verniya wandoxan verî  ra.

Gama ke meseley herikênê, mekan o ke nuştoxî zî xo tehe de hewêneno, gam bi gam kê veynenê ke nizdiyê şewazêki rexneyî benê. Di meseleyanê ey de rexneyê civatî, xo  bi dilqê şaristanî reyde verpersneno. Çiyêki tewr bala kê anceno nuştox di  eno rexneyê de bara xo girewtişî ra xo limneno. Eno çî di meseleya Kuçaya hûnerî de est o. Nuştox di meseleya xo de rexne şaredarî suke keno, tira pey konseya suke keno hedefê xo. Ena mesela hem heta raybaz ra hem zî heta vacerî (vegotin ) de kê eşkenî vacê aybinan ra ciya bena.

Meseley bîn ê nuştoxî, di peyniya meseleya kuçaya hûnerî de pêrisenê, têkiliya înan virazêna. Yewbînan hesiyenê. Gama meseleyan yew bi yew bihewnê; Adiro taneye û Anatolya behsa tesirê lecî  (şerrî) ye ser kesayetiyan û hetê bin ra înan bi hêviyanê înan ra girêdano. Maseyêy Sofî de zî ciwiyeyişê gedan bi hêstanê merdimane reyde ameyo ristiş. Nuştox ciwê ‘aybîn’ reyde mişraqê (odaqe )  virazeno, xerabiyeyişî bedxûyê zî wandoxanê xo ra nawneno. La gama ke eno çî keno hem xo hem zî wandoxanê xo teber de nêverdeno, keno semedê enê çiyan.

Nêweşêya eyroyên ê civatî, serdestiy senî hema kankila xo yê zilmkarî ra fek veranêdanê , senî hema  peresend ( evrim ) nêbiyê, senî hema bi xurafeyanê xo reyde civatî teslîm gênê. Viyarteyî ra heya rojê enkayîn persgireyê ma yê ciwî ( jiyanî ) çareser nêbiyê, enka zî ma rê biyê sey gengiloka  ciwî. Ena xale ( niqta ) de nuştox hem xo hem wandoxanî rexne keno.

Meseley ke pirtûke de yê seba ziwanê înan helbestî yo gama ke wandoxiy wanenê di hêşê înan de dimenê renginî nexş beniy. Gama ke kê derfetê kirmanckî ra hewnenê, berhemê enasarên kê hay benê ke bi ked û xeyretî reyde yenê  pêhardiş. Min gore ena pirtûke, pirtûkêki nûjênî ya vajeyiya ( wêjeyî ) kirmanckî ya. Gama  kê miyanê pirtûke ra hewnenê kê veynenê, pirtûke bi şêwazêki nûjên reyde hameya niştiş  û nuştox zî xo bi karerdişê ziwanî reyde xo newe ra welidnayo. 

Ez bawer kena ena xebate seba vajeyiya kirmanckî û seba zaravaya kirmanckî weynêki  (rolêki ) baş biyero ca.

Abdullah Esen, Kuçaya Hûnerî, Weşanêy Avesta, 88 rûpel, 10 TL

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

KOÇKERDİŞ DE MERDİŞÊ HÊVÎ Û WAŞTEKAN(Barê Şevê-Fawaz Husên)-Abdullah Esen

            

           Abdullah Esen                

KOÇKERDİŞ DE MERDİŞÊ HÊVÎ Û WAŞTEKAN(Barê Şevê-Fawaz Husên)

Çekûya ‘koçkerdiş’ eke kê seba mêrdiman kar biyerê; gama mêrdim newe maya xo ra beno, sifteyin malzaroka daya xo ra koçê dinyayî keno, yeno dinya. Dima ca û welatê xo şikl û awa beno. Welatê ey beno maya ey. Bonderê heme çiyê ciwe beno. Ma çand û kultûr bigirê heta têgêrayişê ey fikrê ey hêstê ey, snb. Pêro şibiyênê welatê ey. Peyniya peynî de derfetê ciwiyeyişî wexteke welatê xo de nêveyneno, mecbûr beno koçê cayêki bînî keno, beno nefî. Senî mêrdim wexte raya sifteyin maya xo ra beno, berê yewna rihî ey ra abeniy, gama mêrdim welatê xo ra zî koç keno dekewno miyanê yewne rihî. Çendêki cayê ey ê vêrî çiman bedilêno, hende zî vîr û hêşê têser – têman beno. Leşa ey bi rihê reyde miyanê yew lecê xidar. Mêrdim  miyanê deryaya hêvî waştekan de asnaw keno. Ayêki bi hişmendê reyde gureyê xo serarast biko di ney asnawe bi kemziyanî qedêneno, ayêki bi hêşi alozê têbigêro û nêzano se keno, aywext xeniqêno, beno werê masan û maran, her candar leşa ey de xo ra sûde gêno, xo mirde keno.

Di miyanê çend rojan de min romana Fawaz Husênî  a peyen “Barê şevê” hem meraq hem zî bi kelecanê reyde wande. Wexte min pirtûke wand, ez her rista û çekûya ey miyanî de vateya nameyê pirtûke gêraya.

Nuştox bi neteweperwerê têgêrayo. Ay semedî ra yo ke, kes û lehengê pirtûka xo heme leteyanê welatî ra vecênay. Çar hebiy lehengêy ê sereke estiy, pêro têreyde dest bi koçkerdişê ewrupa keniy, goreyê nuştox xo zî binê kesayetiya Rêberî de ca kerdo, înan ana taxêki şarê Parise de sey mîçikanê kê înan qefesanê înan ra verabide, enewa o zî înan firneno.

Hema şayesekerdişê kesayetan de nuştox wazena înan bi çandê kurdan ê folklorikî ra girêbido, wazeno înan ra her yew wa nûnertiya vajêya xo ya fekî zî bikê. Sîno keno gedeyê şeytan û cinan ê Amede, çimkî piyê ey Gundoro kênaya cinan hêsîr girota, xiznaya zêran veyneya û semeda kênaya înan hameya remnayiş koma cinan biryar giroto, kesêki kewtişê bi dilqê Gundorî reyde ceniya ey reyde dekewto têkiliya cinsî, homa Sîno dayo. Heta peyniya pirtûke ena têkiliya mêrdim û cina Nefîsa dewam kena, na dinya de benê şirikê yonan. Keso diyine Mehabade re rayêr kewno, Bame de rastê dişmananê xo yê seserran yeno, verê enî xo sey Mirza Mihemedî hîs keno, çiyêki hameyo verê Mirza Mihemedî hema hema heman çî yeno ey serî ra, xelata ke şehinşah dano bi destanê xo reyde tepa yaçerneno, dişmên ey zaf şikêniy seba ke zerzele beno zilma înan a xidarî ra filitêno, kewno xeyelanê xo yê ewrupayî dima ra. Dara zî hema nêrisayo Hewlere di rayêr serî de raştê hewft goran yeno, gorvanî ra dekewno diyaloge, ena diyaloge rayêrê ey ê ra şêrin keno, têkiliya xo û kênaya efrika şibineno astanika kêzike û mişk. Rustemê Zale zî Amûde ra têgereno, datkênaya xo û gedanê xo dim ra veredano yeno embazanê xo riseno. Xora bareyê ey yê efsûnî di miyanê nameyê ey de limneye yo.

Her çend lehengiy wazeniy heqê mendişê Ewrûpa bigiy dest çende xoverdanî nişînê bigê, peynî de Rustemê Zale xovistişê binê ereba ra dim ey tepa açerneniy ey aniy teslimê datkênaya ey keniy, Şêrko wazeno bibo kutikê ceniyanê Parîse, la serdê Parise ye cemidneno, Parisij leteyanê leşa ey sey xelate veynenê. Dara xo xeniqneno, gedeyêki têkiliye ey û Zîbaya Efrikî dima ra veradana, xo nêmerdeye kerdo. Sîno semeda ke verî hameyişê xo yê Ewrûpa rewna hedreyeyê xo kerdibî, heme persgireyê ke yenê ey verî ra yew bi yew çareser keno, bonderî ziwanan beno, karê asan keno, zaneno çî wazeno. Ay semedî ra yo sey maseyêki bêawe nêmaneno, o awa xo, gola xo deryaya xo bi hêş û fikiriyayişê xo awan keno.

Teorisyenê vajeyî yê kurd  Haşim Ehmedzade vano ke; “Romana kurdî şêwaz û rêbaza xo vajeya desthilatdaran xo ra girewta, la bare û mijarê xo persgiraya kurdî ra girewta.” Gama kê ena romane wanenê kê vêşêr heqî daniy Heşimzadeyî. Şêwaz û rêbaza ena pirtûke xora verî zî hamey ceribnayiş, la mijar û bare zî sey hema romananê kurdî persgiraya kurdî yê. Heme leteyanê kurdistanî de kurd, semeda zilma serdastanê nişinê cîf bigirê, mecbûr maneniy koçkerdiş xo ra sey dermanê birinanê xo veyneniy. La gama ke kê tedeyêya ena romane ra hewnenê kê eqliyeniy ke, çiray koç û nefiyê kurdan nêbiyo derman, înan vêşêr kişto. Ha hesret anteyişê welatî, ha merdiş, ha bêçand biyeyiş ha merdiş, ha bê ciwiyeyişê welatê xo mendiş ha merdiş, ha merdiş. Eke gore nasname mijare bihewnê, xora  bê çand û ciwiyeyişê xo ciwekerdiş, sey mergî yo. Bê Sîno û Zîbaya Efrika, Dara û Şêrko û Rustemê Zale xora nûnertiya nasnameyê kurdî keniy. Ayêki înan bêrehet keno dûrkewtişê weltê înan o. La Sîno û Zîba xora bi zaneyiş reyde têgêreniy zaniy çi wazeniy, aye hewa ciwiyişê domnenê.

Pirtûke de goreyê min tewr kemanê yan çewtê karerdişê bivacan û vatişê verniyanî, nuştox tay bivac û vatişê verniyan berheme de ca kerdiy, goreyê min eniy kemanî yê. Helbikî herûnda înan kê şinîyê, ê kurdan bişixulnê. Fînak; Yew kerra reyde di mîçikiy kiştiş, kerade barî bo wa werade biqerfo, snb.

Ginan seba xeniqnayişê Qazî di tarixî hameyê nişandayiş. ( 1947 û 1946 ) Eno zî sey şaşê û kemanê aseno. Sewbinan pirtûke zaf baş a, kê wandişê aye zaf tehm û ekl gêne. Hem karerdişê ziwanî de hem zî honekerdişê aye goreyê min nuştox serkewto.

Tewr peynî de zî ez eşkena ney çî vaca ke; ez hêvî kena kurd wa rayna dermanê birînanê xo di welatanê xeriban nêgiyerê, çimkî koçkerdiş hem înan hetê rûhî û hem zî hetê fizikî de kişino. Dermanê ma di gelî û koyanê welatê ma de limnaye yo, ma ganî hewl bidiy dews biçarnê û ey biveynê, xo derman bikê . Bila welatê xeribiy teyna bibê cayê gêrayiş û cigêrayişê ma. Ma zî sey bawkalanê xo kêf û şadê di miyanê xo de  hêş û mezgê xo de biveynê, çimkî koçkerdiş merdiş o.

     Abdullah ESEN

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir                                                                             

Çime: Barê şevê – Fawaz Husên-

Weşana Avesta -2012 – Stenbol

Ev nivîs di Kovara W. de hatiye weşandin.

Êvara Perwaneyê-Elî Bextiyar

                Abdullah Esen

                       DI  “ ÊVARA PERWANEYÎ “ DE EVÎNDARÊ

         Şewe gama ke roşnake ( lemba ) yena tavistiş, pelpelikiy yenê çaqirneyê aye peyase kenê. Sey dinyaya ke dormareyê rojî ra bigêro eno hawa, çerxa xo domnenê. Çiray merdişê înan nêyeno înan vîrî ra. Semeda ke evindarê roşnê yê, mergê xo dekenê xo çiman verî ra, peyaseyê xo domnenê. Xora yeno vatişî ke emrê înan zaf kilm o, tira pey mirenê. Pelpelikanê şandî ra zî perwane yeno vatiş .

         Nûştox Bextiyar Elî hêmaya pirtûka xo ya “ Evara Perwaneyî”  bi hêmaya perwaneyan reyde risnayo. Heta nûştox semeda wandoxanê xo bare ra girêdo, nameyê lehenga xo kerdo “ Perwane” yewna lehengê xo ( Rezayê Dilxweş ) dayo bawerkerdişî “ Nemeyê ma perperik o, nemeyê bin zî mêrdim o”. O zî sey ke angaşta xo  biselimino, xo rê perriy viraştiy, firayo. Dima, xo birdayo, birîndar biyo .

         Gama ke romane wanenê, helbet çiyêki yeno kê vîrî ra. Eceba mabeynê perperikan û mêrdiman çi têkilî est a. Rayna kê veynenê heme rûpelanê pirtûke de şewe perwanêy, roje zî pelpelikiy firrenê .

         Ferîdunê Melek verî bi pêserkerdişê yan seydkerdişê pelpelîkanî ra mijûl o, eno çî xo rê kerdo sey tibhe. Gama ke raştê Perwane yeno, aye ra hes keno, fek eno tibheyî ra veradano. Wexte ke şonê koyê aseyî, evîndarêya ey û Perwane qedêna, rayna dest bi tibheyê xo keno. Gama ke Perwane yena bi destê biranêy xo yena kiştiş, a şandî de zî perperîk warenê .

         Kê di miyanê labirentanê pirtûke de  veynenê ke, perwanêy bi şandî reyde hameyê girêdayîş. Evîndarêya înan di tariyê miyanî de roşne veynayiş  a. Nûştox vateya evîn û yewbînanî ra heskerdiş, senî ke perwanêy bi eşqê xo risiyaşê roşne reyde mirinê, enewa lehengêy romane zî zafêr an yenê kiştiş an zî bêtarî ra vin benê. Eyta de, di tariyê  de rewşa şarê welatî hameyo nîşan kerdiş. Xora di civata rojxilata miyanên de evîndarê çiyêki limiteye ya. Ma di ena erdnigarê de evîna xo bi limneyê ciwiyenê. Cayêki asayî çin o ke xortiy evindara xo reyde têpole de, yewbînan reyde hestanê xo sey riwalan biheriknê, wateya ciwi yewbînan ra bidê şinasnayîş. Wesarê hestanê kesan an bi civatî ra an zî pergala sazbiyeyê reyde hameyo girêdayîş.

         Mêrdim di lete yo ena behreme de. Leteyo yewin mêrdime yo, ayo bîn zî pelpelîk o. Leteyo yewin bi keyenşopêya civatî ra hameyo fetişnayîş, leteyo diyin zî bi hêst û waştişanê mêrdiman ê azadîwazî yo. Nesredinê Behnxweş semeda hêviyanê xo enewa vano : “ Ti cayêki   çin o ke pergala malbatî , barex û şeytanî evîndaran yewbînan ra ciya nêkerdo, ganî bexçeyêke înan ê azadî bibo, ganî hêgayêki semeda eşq zî bibo . “

         Peynîya peynî de leteyo pelpelîk hinî bi zordariya civatî ra deyax nêkeno, rayir keweno şiweno cayêki asê de toximê waştiş û evîndarê xo vila keno. La toxime çendêki ra dim bê zordestê û nêweşiyanê civatê debar nêkeno, beyarê azadî de pûç beno. Gama kê ney çî hesênê, yeno kê vîrî ra gelo seba çi evîna înan ney hêgayê azad, şen nêbi vilik û guliy  aye bêyarî, nexş nêkerd, çendêki wext viyert çilmisiyay. Helbet, semedê ney çî est o. Seba ke evîn û heskerdişê înan, heniyanê civatî ra zeyeyo. Bi pergala civatî ra girêdaye yê .

Gama kê civata ena romane ra bihevnê kê pêhesênê ke; civate heta kê vacê di bin zextê olî de ya, dormareyê civatî bi lecê henzar serran reyde hameyo çeqirnayîş. Mêrdimiy bi heqanê takesî ra bêbare yê. Sey perwaneyanê şewe roşne zî înan nêyaseno. Kamêki pey roşnê ke tira aseno ra şiyêro, cade an yeno ricmkerdiş yan zî mecbûr maneno ney beyarê ke pirtûka olî tira wanê bihûşte terk keno. Xora di peyniya behreme de lehengiy an mirenê yan zî bêdews û bêveng werte ra vin binê .

         Berheme de evîn û eşq enewa yeno şîrove kerdiş; “ Raybero çimzeng enewa vano ‘ Axir eşq heme çî ra taloketir o, eşq enewa kena mêrdimî ke kê herûnda homayî de, veynayişê aşm, estare û rindeyê gêrenê. Persgiraya evin aye ya ke, kê çendêki hewnan veynenê, kê xo vîr kenê, kê dinya vîr kenê. Hertim xemginêya xişn peynî de yena, çimkî ez zana ke evîna bi bextiyar çin a, evîna bi bextiyarê evînêki merdeye ya. ‘ Nesredinê Bêhnxweş enawa ey verpersneno :  Senîwa evîna bi bextewar çin a, evîn bi xo bextewarê ya. ‘ Ciwano wirdîroş enewa vano : ‘ Nê, Nesredînê Bêhnxweş, eşq xeyal o, eşq xeyalêkêk ecêb o derbareyê maşuq …..’

         Xora xeyal çinêbo, hêvîkerdiş çinêbo aye wexte  eşq zî nêviraziyeno. Enê termiy pêro di ferhengê evîndarê de wayirê vate yê. Evîn û heskerdiş bi se serran reyde hameyo ciwiyeyiş, şirovekerdiş. La gama kê ripelanê ena behreme ra hewnenê, kê pêhesênê ke heme lehengiy goreyê xo evîne şirove kenê. Heta Ferûdînê Melek de evîn; fekveradayîşê heme çiyî yo, heta Perwane de; evîn demkî ya, heta Govend de; xo newe ra afirnayişo, heta Midyaye de rindêya aşm hesiyayiş o, heta Nesredînê Behnxweşî de ceribnayiş o, …..ûey.

Êvara Perwaneyê

Elî Bextiyar

Abdullah Esen

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

(Ev nivîs di Kovara w.de hatiye weşandin)

                                                                               

        

         

DERHEQA WANDIŞA ANTOLOJÎYÊ HÎKAYANÊ KIRMANCKÎ DE (Amedekerdox:Munzur Çem)-Evdila Qasan

Munzur Çem

      DERHEQA WANDIŞA ANTOLOJÎYÊ HÎKAYANÊ KIRMANCKÎ DE

 Parr Eğitim-Sen de semedê “Rojê çîroka dinyaye” kombiyayişêke hamebi hedirnaya. Raya ewile ez wera de ena pirtûke hesiyaya. Pey ra niştoxêke kirmanc ena pirtûke min rê diyarî kerde, semeda ena pirtûke ey ra zaf sipas kena.

Dima ra  min pirtûke wande. Miyanê antolojî de yewendes meseley ca gêne. Wayirê enê meseleyan Huseyîn Karakaş (xewf, wayirê hêniyê mamedî), J.Îhsan Espar (Derdê Dewrêşî), Malmîsanij (engişta Kejê; sey meselaya ewil yena pejirnayiş), Mehmet Uzun (Yelge), Munzur Çem (Vengê birrî, Tersê Memî ), Roşan Lezgîn (Xozî biyê zafî, Rem) û Serdar Roşan (Gozêre, Bircanê Diyarbekirî ra mektubêke) yê.

Ena Antolojî hetê Munzur Çem ra hameya hedirnayiş û 1996 de weşanxaneya Sida çap biya.

Gama min pirtûke wande, çiyo ke tewr bala min ante, veciyayîşe wêjeya kirmanckî senîwa  biyo û senîwa vila biyo. Eke  ma mewludê gorbihişt Mela Ehmedê Xasî nêhesibnê se, raya ewil meseleya Malmîsanij “Engişta Kejê “ reyde ewil maya xo ra biyo, pey ra şiyo Ewrupa geşebeyişê xo domnayo. Meseleya ewilên goreyê min zaf giring a. Çimkî cayê biyere mesela Pîrane yo. Pîrane zî semeda kurdan cayêke zaf giring o. Sey ke tarîx Şeyh Seîd ra naşt rayna di wera de biziviro, kokê xo biveyno. Ez sey Şikledayoxê Oris Osip Brîk nêvana ke “Pûşkîn nêbînî zî  Yevgîn Onyegîn hameyinî nûştiş. Labelê gama kê bala xo danê, karo ke Malmîsanij kerdo, karêke zaf fîraz yo. Eke rojêke kirmanckî sey zaravayêke xo talûke ra bifilitno, ez vana ke, bi bedeldayişê engişta  Kejê   reyde  xo bixelisno. Kê vanê qey aye êş, zilm û tehdaya serdestan reyde şarê ma xo hesiyayo, xoverdeyê û veynayîşê ey zîl dayo. Gama ke kesayêya Kejê fikiryênê hêvîyê xelasbiyeyîşî çirûskênê.

Rayêreke ey dayo şarê xo verî ra embazanê ey bînan zî domnayo. Sey way û birayan yewendes hebiy meseley kom biyê xoverdayîşê zaravaya kirmanckî danê. Huseyîn Karakaş şerro bêtar xoza û şare xo nîşan dayo, xewf miyanê hêşê Fîdane reyde waşto ke wandoxanê xo bido hiweyeyiş. Îhsan Espar  nêweş kewtişê Zînê reyde binvîrê carmêdî û kesayeyê karmendêke kerdo belayê serê ey. Mehmet Uzunî ra ciwiyayîş çiyêke taybetî yo, vano kefweşê tewr hewlên di gedeyêy de limênaye ya. Munzur Çem xoza sey leteyêke fikirîya yo semeda ke teyr û tilûran zilmî ra bifilitno rayfistin kerdo înan duştê dişmin ra kerdo yew hêz, waşto wa xo eno şerr ra bifilitnê, rayna fikiriyayo ke vato mêrdim rayîrê xo ganî o bi xo biveyno, aye wexte tersê kesayeyanê xo zî remneno. Roşan Lezgîn encamê şerr û zilmî yew bi yew rêze kerdo, şiyişî dima ra hêst û vîrameyayîşê xo hamîn kerdo. Serdar Roşan maneyê xo dayo dara Gozere miyanberê çend nifşan şiyo hameyo ma verî de tecribeyê ciwiyayîşî rokerdê ma ra waşto ke hêviyanê xo meterkinê rojêke ma bi helikopterêke reyde  asmênî Diyarbekirî de bigêrê û ma ke cejn û roşanan temaşe bikerê.

 Eke bindestêya şarêke bireso çend seserran aye wexte wêjeyê ey zî her tim zilm û tehdayê cayêke muhîm gêno. Xora  xo dûrfistişê wêje zî  çiyêke asayî niyo. Xoverdayişê xozayî aye yo ke kê bi wel û herra zilm reyde xo newe ra awan bikê. Ena pirtûke de çiyêke ensarên esto. Hêvîya min ayê ya ke heme wandoxê kurdî rojêke ena pirtûke biherênê û biwanê .

Evdila Qasan

Munzur Çem,

 Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî),

 Weqfa Kurdî ya Kulturî Li Stockholmê, 

Stockholm 2005, 

158 rîpelî

BALÊ WANDIŞA ROMANA “SORO “ YA DENÎZ GUNDUZ-Evdila Qasan

                                 

                                      

                               

                 BALÊ WANDIŞA ROMANA “SORO “ YA DENÎZ GUNDUZ

      Gama kê pirtûkî gênê xo destan, çiyeko bala kê tewr anceno bergê pirtûk o. Sûreteke cenî bi saya xizan ameyo viraştiş, dormarê a de  tap û tumîy asenê, tewr pey zî baxçeyek bi vilikan reyde ameyo xemilnayîş. Kê cade tehe de vecenî ke no verca, cayeko xozayî yo. Pey ra  gama kê wandişê domnenê, kê eqliyenê ke berg û mîyanok(naverok) sey yew o.

       Destpêka pirtûke bi şayesandina(tasvîr) ca û vercayan destbide beno. Raya ewila ke ez wandişê pirtûkeke kurdî çiyeke ensarên rast yena. Xoza no hewa hameyo şayesekerdiş, gama kê wanenê, kê vanîy qey, kê miyan a deştî de yan zî serê tumî de vateyoxî reyde gêrenî, kê heman bîyeran (bûyer) miyanî de ciwîyeyênê.

      Ca û wareyê romanî, Gimgime û dormarê dewanê Gimgime de hameya ristiş. Her ca û ware bi daranê xo, bi teyr û tilûranê xo, bi tap û tumanê xo hameyo şayese kerdiş. Sey wandoxek gama min roman heta peynî qedêna zaf çîyan bonder biya, zaf çîyan hesîyaya, çiyo ke heta enka haya min bide çineybî, hayamin  înan ra virazyay. Ez rehet şîna vaca ke semeda wandoxê neweyên roman, pirtûkeke erjîyaye ya.

      Bare û mijarên ena pirtûke, di sere de meseleya kurdî ya. Xoverdayîş û tekoşîna şarê kurd senî hawa şikl û dirûv giroto, nizdîbeyîşê pergale derheqa ena mesela de senî hawa yo, sosyolojîya şarêy dormarî û dek û dolavên dewlete yew bi yew sey dîmenan hameyo şayesekerdiş. Ra-ray bi bareyê kesane reyde  haya kê persgirayê şehs û kesa zî bena. Meseleya peşmergeyan reyde zî niştox waşto haya ma persgiraya kurd a neteweyî bihesno. Ginana nakokîyanê bêtar eşîran ameyo destnîşan kerdiş.

      Dem û wextê  romanî pey darbeya leşkerî destbide beno, dades serran  miyanî de biyer qewimiyenê û roman miyanî de tevne giyênê.

     Ziwanê pirtûke, bi fekê mintiqaya Gimgime reyde hameyo nûştiş. Kesêke vaco ez wazena heme virdîgileyanê romanî fehm bika, lazim o ke kê zah hewl û zor bido xo, bi sebr reyde biwano. Çimkî ra-ray sayeseyo vêşen kê eciz keno, labelê wexte ke kê binê nê şayesekerdişî de xizanê biyere hesenîy aye wext kêfweş benê. Gama kê hewl da xo, çekû û ristay şinasnay ,aye wext kê şîrînîya ziwanê kirmackî hesîyenê, tehm û çejo ciyayên di miyan hêşe kê de vila beno. Kê werek xo anê kê wanê, werekna min heme fekîy na zarawa bizanaynî, min a dever bişinasnaynî.

     Wexte ke kê destbi wandişê pirtûke kerd, çend rûpelan ra pey kê rastî lehengê roman Soro yenê. Soro destpêke sey keseke alvêrê heywanan keno, yeno şinasnayîş pey ra wexteke bare geşe beno çend beşan pey kê veynenî ke semeda xoverdayîş û tekoşîna şarêy xo bi hawa limnayo, eslê xo de Soro gerîlya yo. Semeda ke têkildarîya şare û tekoşeran bivirazo hameyo peywîr kerdiş. Eyta çiyeke bala kê anceno ke niştox waşto hema cade wa wandoxîy bare nêhesîy, wa heta rûpela peyenî bare merak bikê. Ra-ray hema rûpelanê verênan de, gama kê diyaloxan wanenî  di miyan hêşê kê de perseke cîq keno vano ke Soro keseke rêzeyîn nîyo, ginana kê dekewnî miyanê rûpelan de  a persa xo vîr kenê. Gama barey geş benîy, kê heq danê cîqkerdişê pers.

        Ristiş û hunanî kerdişê romanê Soro her çend hîmeke sereke bo zî (bi ey ra meseleya roman destpê kena, bi erdiş reyde qedêna), gama kê bala xo danê heme vîst û şeş beşanê pirtûke zafîn meseley rûpelanê pirtûke hameyî nexş kerdiş. Ney meseley her yew bi xoserîya xo bi kesanê xo temsîl kenê, erdvînîya roman de sey vilik û gulan reng danê û wazenîy peyaman bidê ma. Çend kê ver bi miyanê romanî ra şinê kes û kesayet weşî benê. Nasnayîş nê kesan, nasnayîş bareyan ra hameyo girêdayîş. Her yew sûretê eş û dejî şare xo ra nûnertêy kenê, wazenîy ma ciwiyayîşê înan û dinyaya înan bihesê. (finak, Mesudî Kesk, Mistê Çulagî, Neslîxan, Harûn, Sultan, Ap Evdilrehman……….ûêb). Ginana roman de biyer di bêtar demo tedeyê û demo viyarte de qewimênê. Kesayetê roman bi semedeke ra şexs xo reyde ameyê girêdayîş. Heme zî bi ciwîyayîş xo yo verên reyde, têman romanî bîyê. Bi vatişo bîn ra kê şînîy vacîy ke, meselaya her kesayetî est a, bi rengê xo reyde ena tabloya romanî neqişneno. (Mesela Paşa şiyo, Stenbol û îzmîr de mendo, zext û tehda dîya pey ra xo heseyo, hameyo agêrayo welatê xo.)

        Semeda ke zaravaya kirmanckî sey kurmancî û soranî di edebîyat de zaf  nêameya xebetnayîş, gama ke  panc sey û vîst û panc rûpelanê ena pirtûke verî çiman xo de veynenî, kê zaf kêfweş benê û hêvî kê vêşêr benê. Min gore ena pirtûk, semedê wêjeya kurdî pirtûkêke fîraz a, sey wandoxêke spasanê xo nûştox ra erşawena.

Pirtûk 2010 de, di Weşanxaneyê Vateyî de  çap biya.

           Evdila QASAN

Kulûba Xwendinê Ya Diyarberkir