7 Nisan 2013 Pazar

Edebîyatê Kirmanckî De Ziwanê Qiseykerdoxî Ser o - Abdullah ÇELİK



EDEBÎYATÊ KIRMANCKÎ DE ZIWANÊ QISEYKERDOXÎ SER O
Abdulah ÇELÎK
Mario Vargas Llosa kitabê xo “Yew Romannusê Ciwanî rê Mektubî” de, yew eserê viraşteyî (fiktion; kurmaca) de behsê rolê vengê qiseykerdoxê mentî keno. Goreyê Llosa, “heçiqas alternatîfî bêhûmar biasîyê zî, exlebê xo hîrê alternatîfî estê: qiseykerdoxo karakter, qiseykerdoxo îlahî ke teberê hîkaye de yo, yew zî qiseykerdoxo nedîyar ke merdim nêzano teber yan zereyê dinyaya ke qisey bena de yo. Her di tewirê verênî yê qiseykerdoxîye edetanê edebîyan ra nat estê; qiseykerdoxo tewirê hîrêyin, eserêko nipînewe yê romanê modernî yo.”
Gama ke merdim metnanê kirmanckî etud keno, tîpê qiseykerdoxî ke vejîyenê vernî û asenê, yan qiseykerdoxê karakter o, yan zî qiseykerdoxo îlahî yo ke her çî zano. Sedemo ke nê her di hawayê qiseykerdişî wina ekserîyet yenê bikar ardene, kîşta tercîhê nuştoxî yê weçînayîşê nê hawayê qiseykerdişan de, beno ke tewirê qiseykerdoxê nedîyarî hema nêşinasnenê bo. Nuştox kamcîn vengî bi kar ano, cumleya destpêkî ya metnî ra eşkera bena. Mesela, merdim eşkeno Gorseyê Jêhatî Zengelanî, Xafilbelayê Murad Canşadî, Teberikê Alî Aydin Çîçekî seba nê hawa qiseykerdişî rê sey metnanê nimûneyan ser o bixebitîyo.
Eke ma bala xo bidîm Tarîyîya Adirî de yê Roşan Lezgînî ser, ma do bivînim ke qiseykerdoxo zafhûmar ameyo bikarardiş. Hîkaye wina dest pêkena:
“Destê to veşeno. Destê to yo rast. Veşayîşêko xerîb, xam. Yew bizoteyê adirî mîyanê muyanê barî û nermekan yê peyê bazinê destê to de halîn viraşto. Veşneno.”
Ziwanê “to/ti”yê hîkaye de, vengê qiseykerdoxê hîkaye nedîyar (xeybane) kerdo û no veng zî ge-ge hîkaye de qiseykerdoxo îlahî ke her çî zano ge-ge zî sey qiseykerdoxê karakterî xo nîşan dano. Qiseykerdox kam o? Eke cumleya ke bi “Destê to veşenê…” dest pêkena bi dîqet etud bibo, do nedîyarîya (belirsizlik) qiseykerdoxê ke na cumle serf keno do hîna vêşî fehm bibo. Keso ke vano “Destê to veşenê…” kam o ecêba? Yew waştî, qiseykerdoxo îlahî ke her çî zano, qiseykerdoxo karakter, yew vengo ke hema nêvejîyayo meydan, wendox o, yan zî qiseykerdox bi xo yo? Herhal nê heme yê. Ez vana qey cewabê nê heme persan eynen sey qiseykerdoxê metnî do sey yew muamma hertim wina kîştêk de vindenê. 
Goreyê Mario Vargas Llosa, ganî nuştox qerar bido ke metn de kam qisey keno. Ez vana qey derdo tewr pîl yê nuştoxanê ke xo rê edebîyat kerdo meşexele no yo. Eke merdim vajo edebîyatê kirmanckî de Roşan Lezgîn nê derdî ra xelisîyayo ez vana qey do tespîtêko xelet nêbo herhal. Çunke mi verê cû va, Tarîyîya Adirî de vengo ke metnî qisey keno, ma vînenê ke ey sey vengêkê zafhûmarî saz kerdo. Seba ke hîna asan fehm bibo, eke merdim çend nimûneyan bido baş beno. Mesela:
“Berê to gineno piro. Hîkaye nîmcet manena. Ti ber akenî. Mêmanêka bêwext a. Esas, waştîyêka ereykewta ya. Nêeşkaya adirê eşqî ra xo ver ro bido. Wina wextêko bêwext de dayo piro ameya. La erey kewta. Rasta xo, her çî de erey kewta.” 
Eke merdim bala xo bido ser, metno ke qal beno ziwanê “to/ti”yî ser o awan bîyo. Coka qiseykerdox sey qiseykerdoxêkê nedîyarî vejîyeno vera ma.
Ez vana qey yewna nimûne do nê ferqî hîna dîyar nîşan bido:
“Îfadeyê rîyê cinîke ra, merdim vano qey, seke mîyanê nivîne de verara waştîyê xo de bîya. Waştî heyecanê heskerdişî ra xo şaş kerdo, yew vateyo çors vato yan yew hereketo şaş kerdo. Xururê cinîke şikito. A zî hêrs bîya, heridîyaya. Bîya asê. Îsyan kerdo. Nê hêrsî reyra wina viran sereyê xo darto we, vejîyaya teber. Heskerdişê aye zî aye ra heskerdiş zî nîmcet mendê. Merdim vano qey, eslê xo de wazena a vîstika şabîyayîşî ke nîmcet verdaya temam bikero. La bi xururê xo nêdana werî. Nika nusena. Her çî ra fek veradayo, nusena. Heme hîsanê xo yê nîmcetan roman de temam kena.”
 Tîya de qiseykerdoxo îlahî mesela qisey keno. Çunke cayo ke vengê qiseykerdoxî ca dayo xo, cayêko teberê mekanî de yo. Cayo ke qiseykerdoxê na hîkayeya ke temaya eşqêkê ereymendeyî ser o saz bîya vindenê, mesafeya mîyanê nuştoxî û metnê ey zî dîyar kenê. Merdim eşkeno vajo ke Roşan Lezgînî no çî zaf bi muwazene saz kerdo.
No fehmê fikrî ke Flaubertî reyde dest pêkerdo, hetê teorîsyenanê edebîyatî yê badê ey gelek ame averberdiş. Ewro hema vajîn ke heme teorîsyenî derheqê senînîya metnêkê modernî de hemfikir ê; vengê qiseykerdoxî ganî mesafe bikero mîyanê xo çîyo ke qisey keno, heta eke mumkin o, wa nêasîyo. Eke merdim vajo Roşan Lezgîn bi nê fehmê modernîstî hereket keno, ez vana qey do vateyêko cayê xo de bo.


          Abdullah Çelik
Kuluba Xwendinê Ya Diyarbekir

Tarîyîya Adirî de

Roşan Lezgîn
 Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 80 r.

17 Mart 2013 Pazar

Martînê Bextewer ya Jan Dost-Abdullah Esen


                                           
                                             

                                                                        



                                          BEXTEWERÎYA LAL

          Bextewerîye hertim mêrdiman ra biya sey mebest û armanc .Salixnayişê ( tarîfkerdişê ) aye goreyê her mêrdimî  vurîyeno, her mêrdim goreyê xo aye  şayese keno. Beno ke seba gedeyêkî bextewerîye  werdişê yew leteya saye ya, seba yew ciwanî  bextewerîye vênayişê waştaya xo ya, seba yew yextiyarî bextewerîye vilênayişê gijikê tornê xo ya. Şikl û awayê bextewerîye seba lazimêya her mêrdimî bedelino.
          Nûştox Jan Dostî romanê xo yê peyniyên, Martînê Bextewerî de çekûya ‘ bextewerîye’ xo rê kerdo yew rayîr. Elmanya ra hetanî rocehelatê miyanên pirtûkê “ El ifade fî iksîr El se’ade” dima kewto. Helbet armancê lehengê peydakerdişê no pirtûkî yo. Çimkî wazeno wandişê no pirtûkî reyde xo birisno salixnayişê bextewerîye.
          Nûştoxî şêweyêkî cîyawaz kar ardo honanekerdişê pirtûkî de. Miyanê romanî  heta kê vacê bi meseleyan ra degiryaye yo. Meseleya binkeyî beno ke meseleya Martînê bextewer a, sewbîn meseley bi na mesela reyde amey girêdayîş. Nûştoxî hem atmosfera dor û verê lehengê xo bi meseleyanê bînan xemilnayo, hem zî zaf dîmen û dekor miyanê romanî de ca kerdîy. Bi vatişê bîn raray kê di miyanê yew rûpelî de çend heb meseleyan têreyde wanenê. Her çend no tewir waneyîş barê kê giran keno zî heta peynîya pirtûkî gama heme meseleyan hesênê kê kêfweş benê.
 Martînê Bextewer sereviyêrtişêy xo rocexelatî sey  namey nûştê. Seba  Hansê Kal înan biwano  pê înan xemê xo vila biko. Namey zî nêerşawitê, ê pêser kerdîy, sey defteran înan seveknayê . Gama ke agêreno yeno, mergê Hansê Kalî hesêno, seba ey henî giringêya nameyan nêmanena.   binê masaya rayvanxaneyî de   înan vîr keno, yew  wandoxê îlahîyete înan vêneno.  Haya wandoxan zî bi wandişê ey reyde rayîrvanêya ey bena. Çiyêko Martînê Bextewer serî ra viyerto ma bonder benê. La roman têna serameyişê Martînê Bextewer serî de nêameyo pêşanayîş. Beşê ( qismê )romanî yê ke behsê rayîrvanîya Martînê Bextewer keno pêro ma bi wandişê wandoxê îlahîyete reyde pêhesênê. Behsê     new serr û new meng û new rojanê rayîrvanîya  ey keno.   Beşê bînî de zî behsê meseleyanê kesanê miyanê rayvanxaneyî yeno kerdiş. Meseleya wayanê Hansî, meseleya jamkutî, meseley kesanê miyanê rayvanxane û  meseleya Gustavê embazê  Martîn.
Nûştox hem bi xo vacêrî ( vegotin ) keno, hem zî bi vacêrîya  Gustav û wandişê wandoxê îlahîyete reyde barê vacêrîya xo sivik kerdo, înan xo rê kerdo hetkar. Bi ney raybazî reyde nûştoxî  wandoxanê  xo  muhtacî yew vaceroxî nêkerdo. Peynîya pirtûkî de zî  sazkerdişê felsefeyê pirtûkî teslîmê Dawûdê Yezdanyarê Mamzêdî kerdo.
Roman sey pirtûkêkê tarîxî asena. Çimkî rayîrkewtişê Martînê Bextewer hetê rocexelatî ra bi mohrkerdişê pêkerdişê Karlofçaye reyde dest bide beno. Ginana berheme de hem behsê halê sîyasî yê ewrupa ameyo kerdiş hem zî behsê halê sîyasî yê rocexelatî yeno kerdiş. Xora gama lehengê romanî semedê dûrkewtişê xo ma rê rave keno, behsê zilmê serdestan yeno kerdiş.
 Martînê Bextewer  seba ke   bextewer niyo, maya ey zî merda  welatê xo terikneno. Xora verê biryargirewtişê ey, xoşberêya miyanê ey û Hansê Kalî beranê rayvanî ey ra akeno. Hansê  Kal seba rayvanî zaf hetkar veceno. Çimkî dormarê welatê ey de  lec û kiştiş est o, nekokîyê olê xirîstîyan yew bi yew salix dano. Gama yeno rocexelatê miyanên hewneno heman çîy eyta de zî est ê. Meseleya Gustavî de zî zilmê diwelanê emperyalistan serî  çermsiyayan ( zencîyan ) de ameyo vacêrîkerdiş. Wexte ke kê înan pêro hesênê qet zerra kê de şik nêmaneno, kê qanih benê kê vanê no roman romanêkê tarîxî yo.
Hansê Kal xoşinasnayişê kesan bi balûye ( şaberû ) reyde şîrove keno. Martînê Bextewerî ra vano; eke wazenî bextewerî bişinasnî ganî ti sey balûye do qalikê xo ra bivecî. Rayvanîya Martînê Bextewerî serî ra çend serrîy viyêrenê, miyanê balûye qalikî ra veta  pûç beno. Eyta de kê felsefeyêkê xorîn hesiyenê. Çimkî herra welatî ra dûrbiyeyîş, kê xozaya kesayetî xo ra zî dûr fîneno. Kê rayîr xo zî şaş kenê , kewenê miyanê sewbîna rayîran . Hetê arîşî ( manevî ) hetê ehlakî ezitîya kê serûbin bena, kê sey balûye pûç benê. Gama serameyişanê  Martîn Bextewer û embazê ey Gusta wanenê, kê ney felsefeyî pecirnenê. Hem Martînê Bextewer hem zî Gustav seba ke welatê xo ra dûr kewtê, ezitîya înan lete –lete bena. Gustav kesêkî oldar o, gedeyêya ey û Martîn têreyde viyerta, gama şino welatê Efrîka beno kesêkê xidar. Rehm û zereveşayî pîzê înan de nêmanena. Zerra înan leymin bena. Xora pûçbeyişê Martînê Bextewer bi genîbiyeyişê ( leyminbiyeyişê ) ey dest bide beno. Boye tira yena. Dima ra zî gama bi ney halê xo yê leyminbiyeyişî reyde wazeno agêro welatê xo, rayvanxaneyan de raştî tay biyeran yeno ziwanê ey zî lal beno. Hende ke lal beno çewirî reyde nêşêno qal biko, derdê xo vaco.
 Peynî de gama ke yeno welatê xo, pirtûkê Bextewerî pistînê xo ra veceno wazeno biwano, pirtûk veşena bena wele. Vengêkê efsûnî yeno goşanê ey verî ra vano; ‘ Heme rayîrîy ver bi venganê ( talê ) şinê’ .
Hem hetê honanekerdişê romanî hem zî  hetê cagirewtişê fikr û ramanan roman, romanêkî serkewteye ya. Gama kê wanenê, kê tira zaf tehm û ekl gênê. Karerdişê şêwazê vacerî ( vegotin ) vajeyê kurdî çiyêko sifteyîn      ( ewil ) o. Mabênê biyer û biyeyişan de vacêke ( mantiqe ) pêgirêdaye est a. Heme biyer goreyê na vace herikênê.
Beno ke miyanê yew rûpele miyanê raray çend meseley têreyde yenê vacerîkerdiş tikî wandoxan bibetilno, la no şêwe zî sebr û deyax dano kê, kê mecbûrê heme virdîgileyanê ( hûrgiliyan ) pirtûkî kenê, wandişê kê watedar kenê.
                                                                  
          Abdullah ESEN
      Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir
 Çime : Martînê Bextewer / Jan Dost / Avesta / 2011
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       


1 Mart 2013 Cuma

Berbiska Zer ya Omer Dilsoz-Ahmed Kanî



Berbiska Zer-Omer Dilsoz



                                                                       Ahmed Kanî

           Romana Omer Dilsozî ya bi navê Berbiska Zer, di Gulana 2012an de, di nava weşanên Avestayê de, di serdema fuara pirtûkan a Amedê de derket pêşberî xwendekarên kurdî. Jiber hin sedeman min heta îro derfeta xwendina vê romanê bi dest nexist. Çend roj berê, bi helkeftina mêvandarîya Omer Dilsozî ya Kulûba Xwendina Romana Kurdî ya Diyarbekirê, min derfeta xwendina vê romanê bi dest xist.
Nivîskar, Berbiska Zer li ser sê beşan dabeş kiriye. Ev sê beş, bi navên Lerz, Dîdar û Rastîyê hatine binavkirin. Bi rastî, meriv nikare bêje ku dabeşkirineka bi rêk û pêk hatîye holê. Jiber ku bûyerên romanê di nava hev de hatine pêşkêşkirinê.
Ev romana navborî, bi hevokeka nûçeya televîzyonê weha dest pê dike: "Temaşevanên hêja, îro jî çaleke tijî hestî hate dîtin…"(r.9) Nûçeya televîzyonê, li mala serlehenga romanê, Sînema parêzer, ji alîyê wê û Cemîlê parêzer î heval û hogirê wê ve tê temaşekirin. Bi gotina Cemîlî ya:"Sînem, ji kerema xwe tu dikarî dengê tvyê piçekî daxî!"(r.9), wekî ku Cemîl bixwaze Sînemê ji bandora nûçeyê bi dûrxe, lê berevajî dûrketina Sînemê ji nûçeyê, bêtir Sînem li ser nûçeyê dihizire. Cemîl nerazîbûna xwe weha dide der: "Sînem, ev çendek e, halê te, ne çi hal e, …" Bi vî awayî gengeşeyek dûr û dirêj di navbera her du parêzerên hevalê hev de, dest pê dike. Di dawîya gengeşîyê de, Sînem bi hevoka "Derî li milê rastê ye, kerem ke." bera Cemîl dide. Cemilê hevalê Sînemê piştî vê bûyerê dibe hogirê Zîna parêzer. Di vê beşê de bi awayekî berfireh li ser jêkbûn(veqetîn)ê radiweste. Di rûpelekê de bi qasî 12 caran jêkbûnê dinivîse. Meriv dikare bêje ku bi awayekî felsefî nêzîkê jêkbûnê bûye.
Roman bi jiyana xwerû ya gundê Sêserê ve girêdayî bûyereka kontrayî radixe ber çavan. Leşkerên komandoyî cil û bergên (şalûşapikên) şervanên kurd li xwe dikin yanî xwe dixin delqên şervanan û dixwazin bi vî awayî têkevin navbera gel û şervanan. Ev karê hanê dîsa li ser serê bêkes û stûxwaran pêk tê. Emre û Cîhan, Hakan û Sebrî tîmeka ji van kontrayan e, serokê wan jî Arda ye. Mezinê hemû tîman bînbaşî yê ku ji alîyê leşkeran ve bi navê Efe dihat nasîn bû. Kar û xebatên kirêt yên van tîman hemî ji alîyê Emre ve têne vegotin. Emre piştî ji leşkerîyê tê, poşmanîyeka mezin dijî. Dengê wijdanê wî herdem wî tengezar dike. Tevî ku dizewice (sê caran), dike-nake dilekî rehet jiber dengê wijdanê xwe nabîne.
             Berjen ê nevîyê Nûhî ku evîndarê Sînemê ye, berxvanîya gundê Sêserê dike. Nivîskar, sendina berbiska zer a Sînemê ji alîyê Berjen ve weha vedibêje: "Spêde hêj zû bû. Taveke tînde û zelal hêdî hêdî daw û damenên xwe li bejn û bala Bestanê dipêça. Şivanê pezî berî bi çend deqeyan berê kerîyê pezê xwe dabû nav gelî û sertarên çiyê, berxik hêdî hêdî ji kozê dihatine berdan. Berjen, wekî her sipêdê îro jî tûrikê xwe avêtibû milê xwe û hêdî hêdî li ber berxikên xwe ket û xwest berê wan bide çerwarê. Durê û Sînem ji bêrîyê vedigeriyan, zerika şîrî di destê Durê de, Sînem jî li pey dihat. Durêyê qet pûte pê nekir û jê raborî, Sînem gihîşt Berjenî, di bin lêva xwe re pê re bişirî, taveke germ li ser rûyê wê yê xweşik tîşk veda.
"Berjen, tu çawa yî?" got û hêj Berjen bersiv lê nedayî, "Qusûra dayîka min nenêre, serejin wisa ne, hela dayîka keçikekê bin hema wisa dînokî dibin, dibin şivanê ser serê wan…"
Tîneke germ li ser dilê Berjen veda, çavên wî yên reş î zeytûnî vegeşiyan, bû pirtepirta dilê wî, çend caran gotina xwe li ser devê xwe vekarî, pişt re bi dilekî xwebawer li Sînemê vegerand, "Ne ne, xem nîn e, min ji bîr kir jî," paşt re bi awirekê ji seranpê li bejn û bala Sînemê temaşe kir, bi dû re, hêdîka destê xwe da berbiska zer a nav porê Sînemê, ew girt.
"Kuro, tu çi dikî dîno" got Sînemê bi kenowarî.
"Bila diyariya te be, çavstêrka Sêserê."(…)
"Lawo Bêjo, ka tuyê çi bi berbiska keçikan bikî?"
"Sînem bêhna te jê tê, çend nik min be tu dê bê bîra min… Hem porê te wisa berdayî xweşkoktir e, gulîyên xwe girênede Sînem…"(…)
"Ti dîsa berbiska min bide, ez ê biçim mektebê, dê bixim ber kezîyên xwe, te zanî…"
"Na na, bi Xwedê ez nadim, heta tu ji wî sûretên sorî qurmizî maçekê nedî…" (…)
"Ka berbiska min?"
"Ka ramûsana min!"
            Nûh jî aşvanîya wî gundî dike. Di navbera Nûh û Gula jinebî de nêzîkahîyek dilî heye. Gulê jinebîyeka pir xweşik e, hemî xort û mêrên gund bihesret û kedera Gulê dişewitin. Lê; Gulê xwe diparêze rû nade tu kesî. Bes ji zanyarîya Nûhî hez dike. Rojekê ku behsa nêzîkahîya Sînem û Berjenî tê kirin, destana bi nav û deng ya Sînemê vedibêje. Gulê bi awayekî dilxweş bi navê konemêro banî Nûh dike. Di jiyana gundê Sêserê de zêde karekter nîn in. Ji ber vê jî meriv dibêje qey nivîskar xwestiye bi hin fîgûranan vê hêjmarê temam bike. Wekî mînak li nik karektera xurt ya Gulê û diya Sînemê Durê bi navê Zerê karekterek, bes ji bo carekê li mala Nûhî çay vexwarinê dixuye. Nûh û Berjen ji derekî nediyar hatine wî gundî, bêkes û bêxwedî ne.
Hêzên kontrayî bi awayekî bêtirs, bi rojê têne gund û derin.
Bi zanîn tên mala Nûhî. Li vir meriv têkiliya di navbera pirs û tirsê de dibîne. Bilbilê ku dînekî ji gundê Sêserê ye, hîs dike ku kesên di nava cil û bergên şervanan de ne, ne kesên pak in. Ji helwest û tevgerên wan bêaram dibe û dibêje ew xayîn in. Bi tevî ku Bilbil dînekî ‘eware ye, bêpîvan hêrîşên Gula jinebî dike, her dem dibêje" ma çi dibe Gulê tu carekê min bikî mêvanê sing û beran…" Li vir nivîskar dixwaze bêje ku komel di bin hinek tirsan de nikarin rastîya dilê xwe bibêjin. Di vî warî de Nûh ji Sînemê re wiha dibêje:"Keça min, Bilbil dîn e ma ne?!" Kesî deng nekir, Nûh dewam kir:"Naxêr! Bilbil dîn nîn e, ji min, te, wî û wê biaqiltir e. Belkî ji ber ku ji me biaqiltir e, lewma em jê re dibêjin dîn." Bi meraqtir lê vegerand Sînemê:
"Çawa mamê Nûh?"
"Weha keça min… Heçî em in, em di vî gundî de li gorî hinek edet û kevneşopîyan dijîn.
Qebûlên me yên xweser û yên giştî hene. Bo nimûne, ji bo ku em di nava gundî de bibin xwedan gotin divê em xwe bidine pêş û ji zibarê bigire heta paletîyê, ji piştîhênanê heta reqs û govendan divê em xwe di difna her kesê re bibine derê û ew me qebûl bikin… Ma ne wisa ye?"
"Erê, lê!"
"Yanî keça min, biaqilî û bêaqilîya me jî qebûlên vî gundî diyar dikin. Xasma, ya rastîn cudatir e her tişt… Her dem gotina giştî ya rast nîn e, hindek caran, hindek kes hene di nava me de, gelekî dilzîz û paşkêş in. Şermoke ne, an jî bi çavekî cudatir li jiyanê dinêrin. Dixwazin em wan guhdarî bikin, lê edet e, çu carê civatek, komek, an jî gundek xwe danaxe piyê kesekî û bi qebûl û têgihîştina kesekî ve serê xwe naêşîne…"
"Çawa xalo?" (…)
"Yanî ez aşvan im, nevîyê min şivan e û Bilbil dîn e, kê Bilbil dîn kiriye? Ji bo çi Bilbil xwe bi dînîyê danîye û ji ber çi Bilbil wisa pişta xwe daye jiyanê û kavil li ber kavilî digere? Gelo ya rastîn, Bilbil nebî dînîtî û xemsariya me li nav çavên me bide!"
           Li alîyê dinê, li devera rojhilatê ciyê ku dibêjinê Navzoman, tîmek gerîla heye. Ev şikeft serdestê hemû Bestan û derobera wê ye. Dema leşkerên komando tên devera Bestan Cûdî wek fermandarê koma gerîla, civînekê li dar dixe. Weha dipeyîve: "Îro ji sibê ve ye, ez bi dûrbînê liv û tevgera li Gelîyê xwarê raçav dikim." Bi awirên wekî bazan çav li Xebat kir, "Heval" got:"Ji kerema xwe re, tu nîşeyên civînê li lênûskê binivîse. Wek rapor em ê ji komîteya rajor re bişînin."(r.54) Di vê komê de du gerîlayên din bi navê Dijwar û Rizgar jî hene. Cûdî axaftina xwe weha didomîne:"Hevalno, îro ji sibê ve ye liv û tevgereke ne asayî li Gelî heye. Berê çend landrowerên leşkerî hatin, birek leşker li wê derê peya kirin." Dijwar axaftina wî dibire wiha dibêje: "Nexwe em bixêrhatinekê lê bikin" Cûdî wiha dibêje:" Neyê heyecanê heval(…) Vê carê ne wekî her carê ye. Dijmin bi plangerîyeke nû radibe. Xuya ye, konsepteke nû dixine dewrê. Vê carê li hemberî me ne hêzeke leşkerî ya wekî her tîmî heye; vê carê em bi kontrayan re rûhev in. Heta niha me gelek çalakîyên mezin li dar xistin û her carê me şikestîyên mezin dane dijmin. Ew di çeper û enîyê de, bi taktîkên şerê gerîla nikarin, ev wekî ronîya rojê aşkere û li ber çavan e. Wer xuyaye ku wan jî ev rewş nirxandiye û niha dest bi taktîkên nû yên şer kirine.
Bi qasî min ji dûrbînê şopand, birra leşkerên em behsa wan dikin, tîmeke taybet e û ji pêncî şêst kesî pêk tê. Xuya ye, serkêşîya wana îtîrafkar û nokerên ku ji nava me qetîyane dikin. Evana cilên gerîla li xwe kirine; xuya ye, ew ji bo raçandina hin komplo û plangerîyan hatine. Divê em planên wan têk bibin(…)"
Di nava koma gerîla de, çar kes hene. Dijwar ji Nisêbînê ye, Xebat ji Farqîna Amedê ye û Rizgar jî ji Bazîdê ye. Nivîskar li se r devokên hevalên Cûdî bi Cûdî hin nirxandinan dide kirin.
Di romanê de Gulê xwedî roleka mezin e. Hem li gundê Sêserê tim alîkarê bêkesên wekî Nûh û nevîyê wî Berjen e, hem jî bo pêwendîya di nava parêzeran û Emre de roleka mezin pêk tîne. Roman, ji hêla vegotinê ve xwedî honandineka hêja ye. Her dem di nava vebêjeran de bi peyvan girêdanekê pêk tîne:
1- "…Xwedêyo, ev çi hestî ne?(dibêje Sînem)
Xwedêyo bê ew hestiyên kê ne?(dest pê dike Gulê)"
2-"Ez li dû wijdanê bûm…(Gulê vegotina xwe diqedîne)
Wijdan. Ax wijdana min…(Emre dest pê dike)"
3-"Ey wijdan min agir têkvedida!...
Agirê te…(Emre vegotina xwe bi dawî tîne)
Têkve nede agirî kuro Berjen, ka wê hestîka destê xwe deyne…" ( Dibêje Nûh)
4-"Ez hem ji qisetên mela hem jî ji tolazîya şivên ditirsiyam."( Berjen dibêje) Gulê jî bi "Ez ji tolazan ditirsiyam." dest bi vegotinê dike.
5-"Ranede deriyê dilê xwe! Ranede… Raa…( bi gotina Berjen beşa "Lerzê" diqede)
"Rade rade, Zînê ka pencerê rade, sar e." (bi gotina Sînemê beşa "Dîdarê" dest pê dike.)
Tevî vê xweş li hev anînê car caran hinek peyv di cih de bi kar neaniye. Wekî mînak di rûpela bîstan de, di cihê pêsîrê de guhan (bo ajelan e) bi kar anîye. Paşê di rûpela 169an de hejmara karekterên xwe li hev xistîye, weha dinivîse: "De kerem bikin", li malxweyan vegerand Emre û her şeş bi hev re ber bi dilê Tîjê ve ketin rê." Nexwestin siwar bibin, her şeş bi hev re, bi peyayî di ber birc û bedenên hezarsalî yên Tîjê re ketin nav kuçe û kolanên vî bajarê kevin… (…) "Ez (1-Emre) li bajêr bûm. Sê jin (Gulê, Sînem, Zînê) û mêrek (Cemîl) hatibûn pêşiya min; ji bilî mêrî min hersêyên dîtir dinasîn. Bi telefonê em gelek caran axivîbûn."
Di dawiyê de Sînem û Gulê rastî hev hatine, lê bi gotina tu ji min re nas dixuyî, wekî hev nasnakin tevdigerin. Ev helwesta wan pir realîst nîn e. Valahîyek din jî dema Sînem ji gund dere û heta dibe parêzer bi awayekî nexwerû tê veşartin.
Lê, di dawîya romanê de, dema ku ji çala hestîyan, di nava destê Berjen de, Sînem berbiska xwe ya zer dibîne, li xwe tê mikurê û dibêje." Herê Berjenê min, xwezî min ne ramûsanek hezar ramûsan bo te bidana."

               Ahmed Kanî
Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Berbiska Zer
Omer Dilsoz
weşanxane: Avesta


                                         www.diplo-kurdi.com/roman



25 Kasım 2012 Pazar

Barê Şevê ya Fawaz Husên-Tahir Taninha









                              


                                                   Beşa 1

        Di romana ‘Barê Şevê’ de penaberî; hem bi rastiya jiyanê hatiye nivîsandin hem jî wek sembola parçebûnê hatiye xemilandin. Vebijêr, ji parçeyên Kurdistanê lehengên xwe hilbijartiye.
         Penaberî, ji xwe parçebûneke ji dil bi xwe re têne. Kesek here kuderê ew parçebûn ji rihê wî/ê tu caran xelas nabe.
       Jiyana zarokatî li ku derê derbas bibe bila bibe, tu caran giyanê mirov bernade.
         Sîno, ji bakurî kurdistanê ye. Kurê Mele Gundoro ye. Nivîskar, navê Mele Gundoro bi zanebûn lê kiriye û dizane ku ew kes miroveke çawa ye. Mele Gundoro melayeke sextekare. Ji bo berjewendiyên xwe li gund bûye mela. Da ku zekat, sedeqe û weydî leybide, debare xwe bi vî şeklî derbas bike.
          Xwîner, ji şexsiyeta lehengê dikare halê civatê derbixwe holê. Civat, çawa ye, gundî çawa hereket dikin, bajarî bi çi mujîlin, rewşa siyasetê çi ye. Elbet daxwaza nivîskar ne ewe ku tenê civat bide xuyakirin, başî û nebaşiyên wan jî bide eşkerekirin. Derdê nivîskar takekesiye. Ji xwe civat keseyeta mirov diveşêre.
         Rastiya şertên ku di nava gelde tên jiyandin, vebijêr carnan ji rasteqiniyê dûr dikeve û hin hevokên xwe bi efsûnî di ristîn e.

“Herdû melayiketên li ser milên wî bê rawestan xêr û gunehên wî dinivîsandin û wextê wan tunebû serê xwe bixwerînin.”

         Vebijêr, gava behsa Gundoro dike, ji cih û warên ew dijî, qala demên kevnar dike û medeniyetên li wêderê dijiyan dike. Lê wek agahiyek behsa wan dewletan nake. Bi saya objeyek dide xuyakirin.
        
“Li ser wan pereyên entîke serê qralan û xaça papyên Romayê mohrkirî bûn. Mele çend pirtûk li ser dîroka navçeyê xwendibûn û dizanîbû ku di demên kevnarê de, ew der derûdor di navbera Rojhilatê û Rojavayê de tixûb bûn.”

         Piştî ku Gundoro ew pereyên entîke dîtin, ew diçe Diyarbekrê û wan pereyên entîke difiroşe Ezrayê Cihû. Vebijêr bi eşkere nanivîse ku Gundoro pereyên entîke daye çend banqnotan an jî çiqas entîkeyên wî hebûn. Em tenê ji hevokeke fehm dikin ku Gundoro dewlemend bû ye.

“Piştî seatekê, mele ji dukanê derket û ew bûbû yek ji dewlemendên herî mezin ên Diyarbekrê.”
              Sîno, kurê Gundoro ye, hezdike here Parîsê. Parîsa efsûnî, xweşik…
           Sîno, li Diyarbekrê mezin dibe. Di şeş saliya xwe de diçe nik melê ku Qur’anê bixwenê. Lê Sîno fêrî Qur’anê nabe. Ayetek tenê jî, ji ber nekiriye. Ji hin ayetan jî heznekir. Nemaze ayeta “Mirovanî” ya 114’an.

“Bibêje, ez xwe davêjim gerdena Mezinê mirovan. Keyê mirovan. Xwedayê mirovan. Dijî xerabiyê ew kesê ku ramanên xirab pêşkêş dike û xwe dide alî. Ew kesê ku xerabiyê diniqutîne dilê mirovan. Ew kesê ku ins be, çi cin.”

         Gelo meqseda nivîskar çi ye ku ew ayetê hilbijartiye? Gelo Sîno cin e an jî mirov e? Li vêderê vebijêr, serê xwineran tevlîhev dike. Çûnkî, di dawiya ayetê de behsa cin dike. “Ew kesê ku ins be, çi cin.” Belkî ji aciziya Sîno ji vî hevokê tê. Lê ne zelala ku Sîno cin e.
         Fawaz Husên, bajarê Diyarbekrê wek dîwarên xwe yên bilind de dike kurtepist û nanê xwe bi hevîrtirşê çîrokên cin û pîrebokan distire dibîne. Berdawamiya hevokê wisa ye.

“Weha jî, çîroka mele Gundoro ji xwe re çend guhertokên seyr peyda kirin û hin kesan tiştên dûrî aqilan li ser jidayikbûna kurê mele li hev anîn.”

         Vebijêr, di van hevok û jêgirtina ayetê de, tê xuyakirin ku hezdike serê xwîneran tevlîhev bike. Pêşî dibê …cin û pîrebokan distirê. Ji ber bêkariya piraniya şêniyan û dirêjbûna şevên zivistanê, xeyala gelêrî li dora çavên pir reş ên Sîno çîrokeke balkêş ava kir duvre di ayeta ‘Mirov’ de …çi ins be, çi cin dinivîse.
           Di bi vî şeklî nivîskar serê xwineran de nakokî çêdike û li vî welatî çi ins be, çi cin be qedera wan yek e dide xuyakirin.
         Şerê ku di vî welatî de berdewam dike, jiyana mirovan dihêle xirabiyêde. Sîno, digihije biryarekî. Sîno, ne qehreman e. Miroveke ji rêzêye. Ew ne li bere ku gelê xwe ji bindestiye rizgar bike. Ew dikeve nav dualizmeke bêçare. Hebûna xwe li vî welatî de nabîne. Ew xweşiyê digere, li xeyalan.  

“Hebûna wî li navçeyê û li Tirkiyê di navbera leşkeran û şervanên kurdan de ne mûmkin bû! Ew ne bihacet bû ku wek bavê xwe falçî bûya an di rûpelên dahatûyê de bixwenda da ku bizanibûya çi li pêşiya wî bû eger ew li wan deran bima. Ew ê rojekê ji rojan biketa zindanan û hestiyê wî di nem û tariya wan de ê biriziyana. Eger ew bigihişta şervanên kurdan jî, ew ê bi guleya tivingek amerîkî an perçeyê bombeyekê di geliyekî an di şikeftekê de bib3uya çêreya kurm û maran.”

         Tirs, di giyanê her mirovî de cihê xwe digire. Ev tiştekî normal e. Herkes naxwaze bibe leheng. Tiştê herî zor, ji cihê ku zarokatiya xwe derbasbûyî terkkirine. Sîno koçber dibe. Diçe Parîsê.

           Parçebûna welat, kesayeta mîrovên Kurd jî xirav kiriye. Dara, li başûr dije.

“Li gundê Sêmitik, li Başurê kurdistanê, payîz ketibû û serma tûj a destê sibehan wek dûpişkan bi dest û rûyên mirovan vedida.”
        
         Dara, bi xwe ve vedide, bi gundê xwe ve vedide. Dara, biryara çûyînê dide.“Di nîvê şevan de, baran ji nişka ve diket û dibû xumexuma çemê ku di newalê de diherikî û pêlên ava wî li ser hev wek leşker û leqên hovîtiyê siwar dibûn.” Dara, ji Başûrê Kurdistanê ye. Nivîskar li ser rewşa başûr hin agahiyên derheqê siyasetê dide.

“Ji çend salan, nemaze ji piştî şikestina mezin a Mustefa Barzanî di 1975’an de, xortan ji navçeyê bi refan didan ser riya koçberiyê.”

       Dara, xeyala Parîsê dike, lewre kesên ku diçû Ewropa ‘otomobîlên sor û spî de vedigeriyan Sêmitik û gundên derdorê.’ Dîsa Dara ‘Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqij û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.’ ve dikeve rê.

        Nivîskar, di kesayeta lehengên xwe de, hin caran hevokên bi efsûnî dirêsêne. ‘Wî destên xwe xistibûn bin serê xwe û di asimanê fireh de li şerê rojê û tariyê temaşe dikir.’

         Lehengên romanê bi kesayeta xwe ve derdikevin pêş. Di bin ciavata xwe ve nafetisin. Çiqas behsa bindestiyê bikin jî, em wan dîsa bi şexsiyeta xwe ve nasdikin.

          Heger romanêde keseyat û ruhiyeta mirov bi pêşde be, em ji wê romanê re nikarin bêjin netewa alegorik.

         Hin hevok hene li gorî min bi çavê leheng hatiye nivîsandin. Çiqas vebijêr gotube jî, dîsa ew hevokên li jêr min nîşan dayî, bi nêrîna leheng hatiye nivîsandin. Ev tişt di romanên wek Madem Bowary, çîrokên James Joyce de û yê wek wan de hene.

         “Piştî nêzîkî çariyekê, şifêr ji otobusê daket. Dayika pepûk wek gêjan li dû, hîna pêçaka xwe di hembêza xwe de dilorand.”

         “Dayika pepûk…” bi nêrîna Dara’yê hatiye nivîsandin.

Şêrko, ji bajarê Mahabadê bi cara ewil derdikeve ji derve. Bi me’nayeke dî ber bi rêya kesayetê ve diçe. Em dizanin ku qebîleyî û eşîretî di nav gelê kurd de pir heye. Ji bo vê çendê takesesî kême. Civat muhîme. Li her tişt li gora civatê diherike.
        
         Çiqas Dara û Şêrko ji yek û dû dur bûn jî; dîsa edetên  netewa wan yekin. Gava her dû, ji malê derdikevin, bi kincên wek hev bi xwe re dibin. Li vêderê mabesta nivîskar, qeder, malbat, edet wekheve.

“Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqîj û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.”(rûpel 27-39)

         Nivîskar, gava şûna lehengê xwe dipeyve, wê çaxê xwîner piçeke dikeve ruhiyeta nivîskar, ne ya leheng.

“Wî bawer kir ku ew ê bi saya wan bi hezarên qonaxan ji Îranê û ji hemû Rojhilatê dûr biketa û ew ê li Parîsê, li kêleka çemê Seinê, wek birca Eiffelê, bihata çandin.”

         Ev jî derûniya leheng, derd û kulên leheng baş dernaêxwe holê. Nivîskar otorîteya xwe nîşanî me dide.


              Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir


Navdanka Pirtûkê:

Fawaz Husên
Barê Şevê
Weşanxane: Avesta



22 Ekim 2012 Pazartesi

Kuçeya Hunerî ya Abdullah Esen-Abdullah Çelik


                       
                                 Kuçeya Hunerî-Abdullah Esen

                                         
              

                           Kuçeyê yew ziwanî- Abdullah Çelik

Di demêki nizdî de UNESCO, kerdişê tay aşanayişanî ( cîgêrayiş ) ra dima yew ravekarî beyan kerd. Ena ravekariya nêweş de hameybî vatiş ke  Tirkîye’de, di miyanê çend serranê hoveran ra dim çarês ziwani di miyanê xetereyê (talûkeyê ) vinbeyişî de yê. Enê ziwananî ra yew zî zaravaya ziwanê kurdî kirmançkî yo.
Rayna di demanê peyenan de kerdişê tay xebatan ra dim yeno vatiş ke zaravaya kirmanckî zaravayêke keyen a. Kurmancî, soranî, goranî, hewramanî binkeyê xo ena zarava ra girewto. Eke kê nêxirapeyişê kirmanckî di miyanê şar û sukan de bifikirî se, kê ay wext risenê tay dewsan ke, enê dews zî kê risnenê binke û kokê ziwanê kurdî. Bi xemgînê reyde kê eşkenî vacê ke ena ravekerdişê UNESCO heta bîn ma rê yew raştî eşaret keno, bi ma dano zanayîş. Eno zî yeno fehmkerdiş ke zaravaya kirmanckî hetê berhemanê wesfîn de kemanê ancena. Rayna kê bide eqliyenê  nuşte û berhemêy ke heta enka weşiyay, nêşinayî verniya kirmanckî abikê, a newe bikê, ay semedî ra bala wandoxan nêyantê. Bi yewna vatişî ra kê eşkenê vacê ke, hêz û hewldayişê înan semeda vernîgirotişê xeterê qîm nêkerdo.
Eke kê enê tehl û nêweşan yew hetî de bironê, kê hetê bînî ra weş û hewlan biewnê,  kê veynê ke xebatiy baş û erjiyay zî yenê kerdiş. Eno xebatanî ra yew zî Kuçaya Hûnerî ya. Kuçaya Hûnerî pirtûka Abdullah Esen a yewin a, pirtûkêke serkewteye ya. Hetê bîn ra zî ena pirtûke, raya ewilêna (sifteyên ) ke weşanxaneya Avesta, pirtûkêke ya meseleyan ê kirmanckî  yena weşênayîş.
Gama ke kê meseleyanê Abdullah Esen î yew bi yew wanenê û cagêrenê ke, kê veynenê pêro di miyanê yewbînan ra veciyayê û bi yewbînan ra mirde biyê. Enê meseley nuştoxî ke di miyanê yewbînan ra veciyayê, xo bi biyeyişê kuçe reyde rêsenê û xo bi ey reyde çaqirnî keniy. Nuştox bi enêhawa reyde meseleyêy xo ciya bi ciya, labelê bareyê (mijar ) înan nizdiyê yewbînan kerdo û eno çî reyde waşto  vateyêki (mehna, wate  ) biveco meydan. Vaceriya metoforê şaristanî girewto kerdo babet û mevzûyê xo. Meseleyê xo bi ziwanê rojane reyde risto û honaniyişê xo bi eno binke reyde dar fînayo. Min gore kedayiş û xeyretkerdişê  ena xebate  seba nûjenê  (modernê ) ya. Di meseleyanê Esenî de bedxuyê ( xirabê ) ke xo daya rêza vernî, duşte nasnameyê şaristanî de sey rexnekerdiş yeno verniya wandoxan verî  ra.
Gama ke meseley herikênê, mekan o ke nuştoxî zî xo tehe de hewêneno, gam bi gam kê veynenê ke nizdiyê şewazêki rexneyî benê. Di meseleyanê ey de rexneyê civatî, xo  bi dilqê şaristanî reyde verpersneno. Çiyêki tewr bala kê anceno nuştox di  eno rexneyê de bara xo girewtişî ra xo limneno. Eno çî di meseleya Kuçaya hûnerî de est o. Nuştox di meseleya xo de rexne şaredarî suke keno, tira pey konseya suke keno hedefê xo. Ena mesela hem heta raybaz ra hem zî heta vacerî (vegotin ) de kê eşkenî vacê aybinan ra ciya bena.
Meseley bîn ê nuştoxî, di peyniya meseleya kuçaya hûnerî de pêrisenê, têkiliya înan virazêna. Yewbînan hesiyenê. Gama meseleyan yew bi yew bihewnê; Adiro taneye û Anatolya behsa tesirê lecî  (şerrî) ye ser kesayetiyan û hetê bin ra înan bi hêviyanê înan ra girêdano. Maseyêy Sofî de zî ciwiyeyişê gedan bi hêstanê merdimane reyde ameyo ristiş. Nuştox ciwê ‘aybîn’ reyde mişraqê (odaqe )  virazeno, xerabiyeyişî bedxûyê zî wandoxanê xo ra nawneno. La gama ke eno çî keno hem xo hem zî wandoxanê xo teber de nêverdeno, keno semedê enê çiyan.
Nêweşêya eyroyên ê civatî, serdestiy senî hema kankila xo yê zilmkarî ra fek veranêdanê , senî hema  peresend ( evrim ) nêbiyê, senî hema bi xurafeyanê xo reyde civatî teslîm gênê. Viyarteyî ra heya rojê enkayîn persgireyê ma yê ciwî ( jiyanî ) çareser nêbiyê, enka zî ma rê biyê sey gengiloka  ciwî. Ena xale ( niqta ) de nuştox hem xo hem wandoxanî rexne keno.
Meseley ke pirtûke de yê seba ziwanê înan helbestî yo gama ke wandoxiy wanenê di hêşê înan de dimenê renginî nexş beniy. Gama ke kê derfetê kirmanckî ra hewnenê, berhemê enasarên kê hay benê ke bi ked û xeyretî reyde yenê  pêhardiş. Min gore ena pirtûke, pirtûkêki nûjênî ya vajeyiya ( wêjeyî ) kirmanckî ya. Gama  kê miyanê pirtûke ra hewnenê kê veynenê, pirtûke bi şêwazêki nûjên reyde hameya niştiş  û nuştox zî xo bi karerdişê ziwanî reyde xo newe ra welidnayo. 
Ez bawer kena ena xebate seba vajeyiya kirmanckî û seba zaravaya kirmanckî weynêki  (rolêki ) baş biyero ca.

Abdullah Esen, Kuçaya Hûnerî, Weşanêy Avesta, 88 rûpel, 10 TL
Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir


17 Ekim 2012 Çarşamba

KOÇKERDİŞ DE MERDİŞÊ HÊVÎ Û WAŞTEKAN(Barê Şevê-Fawaz Husên)-Abdullah Esen


            


           Abdullah Esen                


KOÇKERDİŞ DE MERDİŞÊ HÊVÎ Û WAŞTEKAN(Barê Şevê-Fawaz Husên)
Çekûya ‘koçkerdiş’ eke kê seba mêrdiman kar biyerê; gama mêrdim newe maya xo ra beno, sifteyin malzaroka daya xo ra koçê dinyayî keno, yeno dinya. Dima ca û welatê xo şikl û awa beno. Welatê ey beno maya ey. Bonderê heme çiyê ciwe beno. Ma çand û kultûr bigirê heta têgêrayişê ey fikrê ey hêstê ey, snb. Pêro şibiyênê welatê ey. Peyniya peynî de derfetê ciwiyeyişî wexteke welatê xo de nêveyneno, mecbûr beno koçê cayêki bînî keno, beno nefî. Senî mêrdim wexte raya sifteyin maya xo ra beno, berê yewna rihî ey ra abeniy, gama mêrdim welatê xo ra zî koç keno dekewno miyanê yewne rihî. Çendêki cayê ey ê vêrî çiman bedilêno, hende zî vîr û hêşê têser – têman beno. Leşa ey bi rihê reyde miyanê yew lecê xidar. Mêrdim  miyanê deryaya hêvî waştekan de asnaw keno. Ayêki bi hişmendê reyde gureyê xo serarast biko di ney asnawe bi kemziyanî qedêneno, ayêki bi hêşi alozê têbigêro û nêzano se keno, aywext xeniqêno, beno werê masan û maran, her candar leşa ey de xo ra sûde gêno, xo mirde keno.
Di miyanê çend rojan de min romana Fawaz Husênî  a peyen “Barê şevê” hem meraq hem zî bi kelecanê reyde wande. Wexte min pirtûke wand, ez her rista û çekûya ey miyanî de vateya nameyê pirtûke gêraya.
Nuştox bi neteweperwerê têgêrayo. Ay semedî ra yo ke, kes û lehengê pirtûka xo heme leteyanê welatî ra vecênay. Çar hebiy lehengêy ê sereke estiy, pêro têreyde dest bi koçkerdişê ewrupa keniy, goreyê nuştox xo zî binê kesayetiya Rêberî de ca kerdo, înan ana taxêki şarê Parise de sey mîçikanê kê înan qefesanê înan ra verabide, enewa o zî înan firneno.
Hema şayesekerdişê kesayetan de nuştox wazena înan bi çandê kurdan ê folklorikî ra girêbido, wazeno înan ra her yew wa nûnertiya vajêya xo ya fekî zî bikê. Sîno keno gedeyê şeytan û cinan ê Amede, çimkî piyê ey Gundoro kênaya cinan hêsîr girota, xiznaya zêran veyneya û semeda kênaya înan hameya remnayiş koma cinan biryar giroto, kesêki kewtişê bi dilqê Gundorî reyde ceniya ey reyde dekewto têkiliya cinsî, homa Sîno dayo. Heta peyniya pirtûke ena têkiliya mêrdim û cina Nefîsa dewam kena, na dinya de benê şirikê yonan. Keso diyine Mehabade re rayêr kewno, Bame de rastê dişmananê xo yê seserran yeno, verê enî xo sey Mirza Mihemedî hîs keno, çiyêki hameyo verê Mirza Mihemedî hema hema heman çî yeno ey serî ra, xelata ke şehinşah dano bi destanê xo reyde tepa yaçerneno, dişmên ey zaf şikêniy seba ke zerzele beno zilma înan a xidarî ra filitêno, kewno xeyelanê xo yê ewrupayî dima ra. Dara zî hema nêrisayo Hewlere di rayêr serî de raştê hewft goran yeno, gorvanî ra dekewno diyaloge, ena diyaloge rayêrê ey ê ra şêrin keno, têkiliya xo û kênaya efrika şibineno astanika kêzike û mişk. Rustemê Zale zî Amûde ra têgereno, datkênaya xo û gedanê xo dim ra veredano yeno embazanê xo riseno. Xora bareyê ey yê efsûnî di miyanê nameyê ey de limneye yo.
Her çend lehengiy wazeniy heqê mendişê Ewrûpa bigiy dest çende xoverdanî nişînê bigê, peynî de Rustemê Zale xovistişê binê ereba ra dim ey tepa açerneniy ey aniy teslimê datkênaya ey keniy, Şêrko wazeno bibo kutikê ceniyanê Parîse, la serdê Parise ye cemidneno, Parisij leteyanê leşa ey sey xelate veynenê. Dara xo xeniqneno, gedeyêki têkiliye ey û Zîbaya Efrikî dima ra veradana, xo nêmerdeye kerdo. Sîno semeda ke verî hameyişê xo yê Ewrûpa rewna hedreyeyê xo kerdibî, heme persgireyê ke yenê ey verî ra yew bi yew çareser keno, bonderî ziwanan beno, karê asan keno, zaneno çî wazeno. Ay semedî ra yo sey maseyêki bêawe nêmaneno, o awa xo, gola xo deryaya xo bi hêş û fikiriyayişê xo awan keno.
Teorisyenê vajeyî yê kurd  Haşim Ehmedzade vano ke; “Romana kurdî şêwaz û rêbaza xo vajeya desthilatdaran xo ra girewta, la bare û mijarê xo persgiraya kurdî ra girewta.” Gama kê ena romane wanenê kê vêşêr heqî daniy Heşimzadeyî. Şêwaz û rêbaza ena pirtûke xora verî zî hamey ceribnayiş, la mijar û bare zî sey hema romananê kurdî persgiraya kurdî yê. Heme leteyanê kurdistanî de kurd, semeda zilma serdastanê nişinê cîf bigirê, mecbûr maneniy koçkerdiş xo ra sey dermanê birinanê xo veyneniy. La gama ke kê tedeyêya ena romane ra hewnenê kê eqliyeniy ke, çiray koç û nefiyê kurdan nêbiyo derman, înan vêşêr kişto. Ha hesret anteyişê welatî, ha merdiş, ha bêçand biyeyiş ha merdiş, ha bê ciwiyeyişê welatê xo mendiş ha merdiş, ha merdiş. Eke gore nasname mijare bihewnê, xora  bê çand û ciwiyeyişê xo ciwekerdiş, sey mergî yo. Bê Sîno û Zîbaya Efrika, Dara û Şêrko û Rustemê Zale xora nûnertiya nasnameyê kurdî keniy. Ayêki înan bêrehet keno dûrkewtişê weltê înan o. La Sîno û Zîba xora bi zaneyiş reyde têgêreniy zaniy çi wazeniy, aye hewa ciwiyişê domnenê.
Pirtûke de goreyê min tewr kemanê yan çewtê karerdişê bivacan û vatişê verniyanî, nuştox tay bivac û vatişê verniyan berheme de ca kerdiy, goreyê min eniy kemanî yê. Helbikî herûnda înan kê şinîyê, ê kurdan bişixulnê. Fînak; Yew kerra reyde di mîçikiy kiştiş, kerade barî bo wa werade biqerfo, snb.
Ginan seba xeniqnayişê Qazî di tarixî hameyê nişandayiş. ( 1947 û 1946 ) Eno zî sey şaşê û kemanê aseno. Sewbinan pirtûke zaf baş a, kê wandişê aye zaf tehm û ekl gêne. Hem karerdişê ziwanî de hem zî honekerdişê aye goreyê min nuştox serkewto.
Tewr peynî de zî ez eşkena ney çî vaca ke; ez hêvî kena kurd wa rayna dermanê birînanê xo di welatanê xeriban nêgiyerê, çimkî koçkerdiş hem înan hetê rûhî û hem zî hetê fizikî de kişino. Dermanê ma di gelî û koyanê welatê ma de limnaye yo, ma ganî hewl bidiy dews biçarnê û ey biveynê, xo derman bikê . Bila welatê xeribiy teyna bibê cayê gêrayiş û cigêrayişê ma. Ma zî sey bawkalanê xo kêf û şadê di miyanê xo de  hêş û mezgê xo de biveynê, çimkî koçkerdiş merdiş o.

     Abdullah ESEN
Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir                                                                             
Çime: Barê şevê – Fawaz Husên-
Weşana Avesta -2012 – Stenbol

Ev nivîs di Kovara W. de hatiye weşandin.


27 Ağustos 2012 Pazartesi

Êvara Perwaneyê-Elî Bextiyar


                Abdullah Esen
                       DI  “ ÊVARA PERWANEYÎ “ DE EVÎNDARÊ
         Şewe gama ke roşnake ( lemba ) yena tavistiş, pelpelikiy yenê çaqirneyê aye peyase kenê. Sey dinyaya ke dormareyê rojî ra bigêro eno hawa, çerxa xo domnenê. Çiray merdişê înan nêyeno înan vîrî ra. Semeda ke evindarê roşnê yê, mergê xo dekenê xo çiman verî ra, peyaseyê xo domnenê. Xora yeno vatişî ke emrê înan zaf kilm o, tira pey mirenê. Pelpelikanê şandî ra zî perwane yeno vatiş .
         Nûştox Bextiyar Elî hêmaya pirtûka xo ya “ Evara Perwaneyî”  bi hêmaya perwaneyan reyde risnayo. Heta nûştox semeda wandoxanê xo bare ra girêdo, nameyê lehenga xo kerdo “ Perwane” yewna lehengê xo ( Rezayê Dilxweş ) dayo bawerkerdişî “ Nemeyê ma perperik o, nemeyê bin zî mêrdim o”. O zî sey ke angaşta xo  biselimino, xo rê perriy viraştiy, firayo. Dima, xo birdayo, birîndar biyo .
         Gama ke romane wanenê, helbet çiyêki yeno kê vîrî ra. Eceba mabeynê perperikan û mêrdiman çi têkilî est a. Rayna kê veynenê heme rûpelanê pirtûke de şewe perwanêy, roje zî pelpelikiy firrenê .
         Ferîdunê Melek verî bi pêserkerdişê yan seydkerdişê pelpelîkanî ra mijûl o, eno çî xo rê kerdo sey tibhe. Gama ke raştê Perwane yeno, aye ra hes keno, fek eno tibheyî ra veradano. Wexte ke şonê koyê aseyî, evîndarêya ey û Perwane qedêna, rayna dest bi tibheyê xo keno. Gama ke Perwane yena bi destê biranêy xo yena kiştiş, a şandî de zî perperîk warenê .
         Kê di miyanê labirentanê pirtûke de  veynenê ke, perwanêy bi şandî reyde hameyê girêdayîş. Evîndarêya înan di tariyê miyanî de roşne veynayiş  a. Nûştox vateya evîn û yewbînanî ra heskerdiş, senî ke perwanêy bi eşqê xo risiyaşê roşne reyde mirinê, enewa lehengêy romane zî zafêr an yenê kiştiş an zî bêtarî ra vin benê. Eyta de, di tariyê  de rewşa şarê welatî hameyo nîşan kerdiş. Xora di civata rojxilata miyanên de evîndarê çiyêki limiteye ya. Ma di ena erdnigarê de evîna xo bi limneyê ciwiyenê. Cayêki asayî çin o ke xortiy evindara xo reyde têpole de, yewbînan reyde hestanê xo sey riwalan biheriknê, wateya ciwi yewbînan ra bidê şinasnayîş. Wesarê hestanê kesan an bi civatî ra an zî pergala sazbiyeyê reyde hameyo girêdayîş.
         Mêrdim di lete yo ena behreme de. Leteyo yewin mêrdime yo, ayo bîn zî pelpelîk o. Leteyo yewin bi keyenşopêya civatî ra hameyo fetişnayîş, leteyo diyin zî bi hêst û waştişanê mêrdiman ê azadîwazî yo. Nesredinê Behnxweş semeda hêviyanê xo enewa vano : “ Ti cayêki   çin o ke pergala malbatî , barex û şeytanî evîndaran yewbînan ra ciya nêkerdo, ganî bexçeyêke înan ê azadî bibo, ganî hêgayêki semeda eşq zî bibo . “
         Peynîya peynî de leteyo pelpelîk hinî bi zordariya civatî ra deyax nêkeno, rayir keweno şiweno cayêki asê de toximê waştiş û evîndarê xo vila keno. La toxime çendêki ra dim bê zordestê û nêweşiyanê civatê debar nêkeno, beyarê azadî de pûç beno. Gama kê ney çî hesênê, yeno kê vîrî ra gelo seba çi evîna înan ney hêgayê azad, şen nêbi vilik û guliy  aye bêyarî, nexş nêkerd, çendêki wext viyert çilmisiyay. Helbet, semedê ney çî est o. Seba ke evîn û heskerdişê înan, heniyanê civatî ra zeyeyo. Bi pergala civatî ra girêdaye yê .
Gama kê civata ena romane ra bihevnê kê pêhesênê ke; civate heta kê vacê di bin zextê olî de ya, dormareyê civatî bi lecê henzar serran reyde hameyo çeqirnayîş. Mêrdimiy bi heqanê takesî ra bêbare yê. Sey perwaneyanê şewe roşne zî înan nêyaseno. Kamêki pey roşnê ke tira aseno ra şiyêro, cade an yeno ricmkerdiş yan zî mecbûr maneno ney beyarê ke pirtûka olî tira wanê bihûşte terk keno. Xora di peyniya behreme de lehengiy an mirenê yan zî bêdews û bêveng werte ra vin binê .
         Berheme de evîn û eşq enewa yeno şîrove kerdiş; “ Raybero çimzeng enewa vano ‘ Axir eşq heme çî ra taloketir o, eşq enewa kena mêrdimî ke kê herûnda homayî de, veynayişê aşm, estare û rindeyê gêrenê. Persgiraya evin aye ya ke, kê çendêki hewnan veynenê, kê xo vîr kenê, kê dinya vîr kenê. Hertim xemginêya xişn peynî de yena, çimkî ez zana ke evîna bi bextiyar çin a, evîna bi bextiyarê evînêki merdeye ya. ‘ Nesredinê Bêhnxweş enawa ey verpersneno :  Senîwa evîna bi bextewar çin a, evîn bi xo bextewarê ya. ‘ Ciwano wirdîroş enewa vano : ‘ Nê, Nesredînê Bêhnxweş, eşq xeyal o, eşq xeyalêkêk ecêb o derbareyê maşuq …..’
         Xora xeyal çinêbo, hêvîkerdiş çinêbo aye wexte  eşq zî nêviraziyeno. Enê termiy pêro di ferhengê evîndarê de wayirê vate yê. Evîn û heskerdiş bi se serran reyde hameyo ciwiyeyiş, şirovekerdiş. La gama kê ripelanê ena behreme ra hewnenê, kê pêhesênê ke heme lehengiy goreyê xo evîne şirove kenê. Heta Ferûdînê Melek de evîn; fekveradayîşê heme çiyî yo, heta Perwane de; evîn demkî ya, heta Govend de; xo newe ra afirnayişo, heta Midyaye de rindêya aşm hesiyayiş o, heta Nesredînê Behnxweşî de ceribnayiş o, …..ûey.

Êvara Perwaneyê
Elî Bextiyar
Abdullah Esen
Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir
(Ev nivîs di Kovara w.de hatiye weşandin)