Dûvpişk Bi Xwe Venade ya Edîp Polat-Bawer Berşev

                                             

                                     

    Dûvpişk Bi Xwe Venade

                             

         Li gorî lêkolîna weşînerekê (YAYFED) di sala 2012an de 263 pirtûkên kurdî hatine çapkirin û di nav hemû zimanan de jî piştî Erebî (303) bûye çaremîn. Ji bo me kurdan serkeftiyeke herî mezin e. Divê kurd şanaz bibin. Bi zimanê xwe ku ewqas qedexe dîtiye û hê jî bi dewlemendiya xwe winda nekiriye û her diçe bêhtir tê çapkirin û xwendin. Heta deh sal berê jî nivîskarên kurd bi zimanekî biyanî (Tirkî, Swêdî, Îngîlîzî hwd.) dinivîsandin. Lê hêdî hêdî vedigerin zimanê xwe. Edîp Polat jî ji wan nîvîskaran e.

         ‘Dûvpişk Bi Xwe Venade’ romana Edîp Polat ya dawî ye. Heta niha gelek berhemên wî bi tirkî derketine. Cara yekem bi kurdî di sala 2005’an de kurteçîrokek bi navê ‘‘Şorbe û Fedî, Xela û Xeyidî’’ dinivîse. Romana wî ya yekem jî di sala 2008’an de bi navê ‘’Ristemê  Zal’’ tê çapkirin.

         Romannûs di romana xwe de du roman bi hev re honandiye. Her du roman jî qala heman mijarê dikin. Nivîskar di her navberê de derbasê romana biçûk dibe û hingê paragrafekê cih dide romana xwe ya duyem. Di vê romanê de pîrikek heye û heman mijarê ji zarokên xwe re vedibêje. Dibe ku nivîskar xwestiye 30-40 sal şûnda jî, bila pîrikên/dayikên me ji zarokên me re qala bûyerên 90’î bikin, da ku neyên jibîrkirin. Di dawiyê de romana pîrê û ya mezin digihêje hevdu û bi hev re didomin. Piştî vê pevgirêdanê, xwîner dikeve kelecan û meraqeke mezin. Ev jî taybetiya vê romanê ya herî mezin e.

        Di pirtûkê de gelek mîtolojî û efsaneyên ku li ser Amedê hatine gotin hene. Efsaneya qertelê; sembola ariyan, efsaneya kevira mê; kevirê nêr û teqîna çiyayê Qerejdaxê û peyama wê derdikeve holê. ‘’Çima hûn ji wolqana devê min ditirsin. Niha dem hat ez vedireşim, ez dizêm, ha ji we re kevirekî herî qewîn. Ger hûn bi van kerpîçên kevirîn bihonin, xaniyan lêbikin, ayetan hedîsan li ser bedenan binivîsin ez careke din nateqim û heta dinya ava be venareşim!’’

         Nivîskar di pirtûka xwe de cih dide hin bûyerên ku qewîmiye jî. Wek Vedat Aydın ku Jîtemê kuşt û wek faîlê nediyar hate binavkirin. Nivîskar wî, di lehengê bi navê  Refîkê de karekterîze kiriye

        Ew jî çû! Dûvpişk bi wî jî veda!

  

        Roman li Amedê derbas dibe. Nivîskar, kolan, kuçe û taxên Amedê pir xweş binexş kiriye.  Xwîner carinan li mizgefta Hz. Silêman dia dike, carinan li ser bircên Amedê çay vedixwe û carinan jî li Deriyê Çiyê û Baxlarê  li hemberî kontrayan û Jîtemê têkoşîn dide. Di romanê de her tim aksiyonek heye û tu carî kelecana xwînerê venamire. Nemaze xwînerên Amedî dê ji pirtûkê gelek tehm bigrin.

        Lehengên romanê yên sereke 3 kes in. Yezdan Zaxoyî, Ekrem Duhokî û Mervan Şen. Du pêşmerge û xortekî Amedî. Ekrem û Yezdanî piştî bûyera Helepçeyê li Amedê bi cih dibin. Her sê yekem car li Amedê di qehwexaneyekê de hev dinasin. Di bêrîka Ekrem de pirtûkeke biçûk heye bi navê Programa PDGKê. Pirtûk qala demokrasî û federasyonê dike ji bo iraqiyan. Pirtûk bala Mervanî dikêşe û dixwaze wergerîne tirkî. Di kovarekê de li ser navê Ekrem û Mervanî tê weşandin û ji bo wan 2 sal ceza tê birrîn. Her wiha piştî vê bûyerê zordariya dewletê li ser van her sê hevalan  dest pê dike. Du kurdên başurî û kurdekî bakurî.

         Karekterê herî serkeftî û bandor li xwînerê kirî ez dibêjim Ekrem Duhokî ye. Romannûs rola herî mezin daye Ekremî. Peyamên xwe, hestên xwe, mebesta nivîsîna pirtûka xwe bi kesayeta, bi jiyana, bi  têkoşîna karekterê Ekremî aniye zimên.

           Mala Ekremî li Taxa Baxlarê ye, zexta polisan li ser malbata wî her diçe zêdetir dibe. Jîtem bi kincên pêşmergeyan tên mala wan û Ekremî dipirsin.  Polîs mala bavê wî serobino dikin û diqêrîn “Ka Ekrem? Ka ew li ku derê ye? Lez bikin, herin bînin! Ya na em dê vî banî bi ser serê we de birûxînin!’’ bûyereke wiha hatiye serê her kurdekî û rasteqîna pirtûkê jî li vir derdikeve pêşberê xwîneran û xwîner jî wekî malbata Ekremî diêşin. Piştî van bûyeran Ekrem mecbur dimîne ku bireve. Dema direve rê de Yezdan Zaxoyî dibîne ku çend sale hevdu winda kiribûn. Lê Zaxoyî ji hal ketiye, madê wî zer bûye û ditirse. Ekrem dibêje “Malneketo te ez nas nekirim?’’ Wisa xuyaye ku gelek bûyer hatine serê Zaxoyî da ku Ekremî jî nas nake yan jî ji tirsa dewletê naxwaze bîne bîra xwe. Piştî çend deqan Zaxoyî bi matelmayineke kûr li Ekremî nas dike, zêde nikarin biaxivin ji ber ku Jîtemê daye pey Ekremî. Ekrem diçe mala Mervan. Mervan jî bi dîtina Ekremî kêfxweş nabe, ditirse, xof dikeve dilê Mervanî û dibêje, “Ez karmend im Ekrem, dema te di mala min de bigrin dê ‘cezayê terorîstekî’ li min bibirin. Ew çax dê malik li min mîrat bikin.’’  Belê Mervanê kurdên bakurî jî alîkariya Ekremî nekir û paşê dibe profesor jî. Vebêjer tahlîleke baş dike û van xayîntiyan wiha tîne zimên,  “Mirin li kolanan bêserê xwe digeriya û tax kiribû bin dagirkeriya tirsê. Xofê mal bi mal li deriyan dida, çekên dûvpişk di dest kesên biyanî de bûn. Hest sar dibûn, hevaltî, dostanî sist dibû.’’ xwestiye rasteqîna kurdan binivîse ku her tim xayinê hev in û ji bo berjewendiya xwe hev difiroşin.

         Ekrem bi nasnameya birayê xwe direve Enqerê û li wir hevala xwe ya berê Aycanê dibîne û dizewice. Paşî, ji taqîba polîsan û tirsa Jîtemê  dixwaze bireve  biçe Swîsreyê. Bi navê birayê xwe Akîf pasaporteke sexte derdixe. Û serî li ateşeya swîsreyê Henry Nîkolî dide. Henry Nîkol bawer nake ku ew Akîf e lê dîsa jî alîkariya Ekremî dike. Keçeke wergêr tirk jî li cem Henry Nîkolî dixebite û baweriya Ekremî hîç pê nayê. Diçe balafirgehê ku biçe Zurîhê. Lê di balafirgehê de polîs wî digirin. Keça wergêr giliya wî dike. Di odeyekê de li cem îtîrafkerekî rûdine û sohbet dikin. Îtîrafkar qala mirina Refîkî dike ku çawa hatiye kuştin û gelek îtîrafên din. Li vir tiştekî balkêş e îtîrafkar sûcê xwe napejirîne, xwe mafdar jî dibîne û dixwaze alîkariya Ekremî jî bike lê her tim heman hevokê dubare dike ji Ekremî re, “kî ji ber dûvpişkên dewletê xelas bûye heta niha’’  polîs tên hundir û Ekremî kelepçe dikin.

       Ev roman bi bûyerên xwe ve, bi mijara xwe ve û bi karekterên xwe ve rasteqîna me kurdan nîşanî me dike.

   

      Bawer Berşev

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Edîp Polat

Dûvpişk Bi Xwe Venade

weşanxane: Evrensel Basım Yayın

Di Romana Bextiyar Elî de Metafora Ba-Tahir Taninha

                                                 

                             BA

                        “Kes bi esehî nizane di kîjan rojê de ba Cemşîd dibe”

         Li welatên her dem di bindestiyê de mayîn, roj bi her awayî bi sar çavê xwe vedike. Ba, li nik wan gelan wek hevkariyeke mecburî xuya dibe. Tenêtî, serma, hêvî, evîn, tirs di hemû giyanên daxwazkirina serxwebûna niştimaniyê de heye.

         Di wêjeyê de her dem metafora ba cihê xwe girtiye. Ba, piranî di romanên gelên bindestî de hatiye bikaranîn. Ji bo ku atmosfereke psikolojiya karakter baş derbikeve holê, ev metafor tête bikaranîn. Her dem şikestinên karakteran bi hevkariya ba tête nivîsandin.

         Metafora ba, bi tenê serê xwe di romanên kurdî de wek min li jor jî gotî atmosfera metnê, derûniya karakter bide nasîn tête bikaranîn.

         Di romana Bextiyar Alî ya bi navê ‘Apê min Cemşîd xan ku hertim bê ew li ber xwe dibir’ de ba wek karakterek hatiye hûnandin. Bi alikariya ba Cemşîd xan difire, di guhere û serpêhatiyên wî çêdibe.

         Cemşîd xan pêşî dibe komunîst. Ew êdî dijberî civata ku lê dijî ye û iktîdarê  ye. Ji bo vê çendê rastî îşkenceyê tê. Di zindanê de laşê xwe yê gîran dihavêje û pir sivik dibe û dû re ji zindaneke li Kerkûkê difire.

         Cemşîd xan di girtigihê de diguhere. Xelas bûna wî jî di girtigihê de dest pê dike. Ji laşê xwe yê giran xilas bûn, wî ji êsîrbûnê rizgar dike. Cihê ku azadî lê nîne, ji wî re dibe wargeha azadiyê. Du ziddiyet di eynî mekanê de pêk tê. Ev jî ruhiyeta Cemşîd xan dide xuyakirin. Lewre tu caran ji vê ziddiyetê xelas nabe.

         Nivîskar, bi alîkariya metafora bayê karakterê Cemşîdî wek temsîliyeta rizgarbûnê dide xuyakirin. “bayekî pir bihêz û ji nişka ve tê, ji bo cara yekê ew ba Cemşîd xan ji ser erdê bilind dike.” Gava ew bilind dibe, li jêr nîşaneyên azadbûnê derdikevin holê. Vebêjer van nîşeneyan wisa dinivîse. “Li jor hemû bajar dîtiye, glop, çirayên otomobîlan û ronahiya rêza glopên li ser kolanên pir mezin.”

            Cemşîd xan, ji zindanê rizgar dibe. Lê zindan di jiyana wî de xilas nabe. Wî dibin gundê Baranok. Du parêzvan ji wî re digirin. Yek vebêjer e û yê dî Smayîl e. Dîsa li vir jî metafora ba wek temsîliyeta azadbûnê derdikeve holê. Şevên tarî de Cemşîd xan difire û behna xwe wisa vedike.

         Malbata wî, wî dibin radestî leşkerên dewletê dikin. Wî jî dibin şerê Irak û Îranê. Li wêderê Cemşîdî difirênîn û cihên leşkerên Îranê nîşanê rayedarên Irakê dike.

         Cemşîd xan pir xemgîn dibe ku beşdarî şer bûye. Hêsir dibarîne. Wijdana wî difûre û dibê êdî bi riya min gelek kes wê bên kuştin… bi riya min gelek zarok wê sêwî bibin û kezeba gelek dayikên dûr ku ez wan nas nakim, bişewite. Min rojekê ji rojan nexwestiye beşdarî şer bibim.

            Şer xerabe, talankirine, êşe, êtîme. Tu kes di şer de serkeftinek dest nagire. Herkes di şerde winda dike. Birînek her dem di dilê şervanan de dimêne.

         Metafora ba, wek pencereya karakter hatiye hûnandin. Cemşîd xan ji ezmanan de her tişt dibîne û dîtina wî jî ji hemû dîtinan ve balkêşandineke cuda ye. “..ji ezmanan ve ji her kesî bêhtir xerabiya vî şerî dibînim.”

            Ba, çiqas temsîliyeta azadbûnê bike jî dîsa êş û kal nîşanî karakter dike. Lê ji qedera bindestiyê nikare bireve.

         Bextiyar Alî, karakterê xwe Cemşîdî wek neynika xerabiyan, dilxweşiyan, ezabên takekesiyê dide xuyakirin. Nexasim şexsiyeta jin û mêrên kurd. Pirsgirêkên salane ku ruhê mirovên kurd xirab kirî, bindest hiştî dide xuyakirin. Bi rêya bayê, di jorde temaşe dike.

         Ji binîde derûniya Cemşîdî, bi rêya buyerên ser wî hatî jiyîn derdike ve holê.

         Bextiyar Ali, şandiniyên wêjeyî di romana xwe de dihêrêne. Xwe digihêne Odysseia, Dante û bi nehînî Don Kîşot.

         Cemşîd xan, bi her buyerek ve tête guhertin. Guhertina Cemşîd xan, peyamên ku ji xwîneran re bête qesekirine. Carnan li hudûdê Başurê Kurdistanê li gel şervanên Bakurê Kurdistanê, bi leşkerên tirkan re şer dike. Carnan, fundamantalîstên li mizgeftan kom bûyînan re hevkarî dike. Peyamên Mela Qasim ji gel re qal dike. Carnan jî dibe penaber û li bajarê Stenbolê di singa jinên laşfiroşan de xwe digevizîne. Ew û vebêjer rastî hin kesên ku ticareta mirovan dike tên. Li gel wan ticaretê dikin. Pereyeke baş jî qezenç dikin. Carekê li sînorê Yewnanîstanê esker wan dorpêç dikin. Cemşîd xan dîsa bi rêya metafora bayê xwe xelas dike. Deh salan wek Odysseia hin bajaran, welatan digere. Ji bo ku bi vegere welatê xwe.

            “Carekî li Malta, carekî Li Qibris, carekê li peravên Albaniya û carekê jî l ser sinorên Balkan..”

            Metafora bayê, bi hemû aliyan ve di romana Bextiyar Alî de cihê xwe girtiye. Rastî di wêjeya kurdî de jî ba wek metaforek cihê xwe gellekî girtiye.

Belkî di hin pirtûkan de ba wek objeyek hatîbe nivîsandin, lê ba gava ruhiyeta karakter derbixe holê wê çaxê dibe metafor. Mînakên wisa pirin.

Cemşîd xan serfiraziya xwe an jî neserfiraziya xwe di psîkolojiya bindestiyekê de dide xuyakirin. Çiqas xwe, ji hemû bûyeran bi parêze jî, dîsa bindestiya wî derdikeve holê. Bextiyar Alî karakterê xwe ji vê bindestiyê xelas nake. Çiqas bifire ew qas dikeve erdê. Erd û ezman, wek dualizmekî de Cemşîd xan diafirêne, di welatê bindestîyê de.

           Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

         Bextiyar Elî

Apê min Cemşîd xan 

ku hertim bê ew li ber xwe dibir
 ji soranî bo kurmancî: Besam Mistefa
weşanxane: Avesta

Edebîyatê Kirmanckî De Ziwanê Qiseykerdoxî Ser o - Abdullah ÇELİK

EDEBÎYATÊ KIRMANCKÎ DE ZIWANÊ QISEYKERDOXÎ SER O

Abdulah ÇELÎK

Mario Vargas Llosa kitabê xo “Yew Romannusê Ciwanî rê Mektubî” de, yew eserê viraşteyî (fiktion; kurmaca) de behsê rolê vengê qiseykerdoxê mentî keno. Goreyê Llosa, “heçiqas alternatîfî bêhûmar biasîyê zî, exlebê xo hîrê alternatîfî estê: qiseykerdoxo karakter, qiseykerdoxo îlahî ke teberê hîkaye de yo, yew zî qiseykerdoxo nedîyar ke merdim nêzano teber yan zereyê dinyaya ke qisey bena de yo. Her di tewirê verênî yê qiseykerdoxîye edetanê edebîyan ra nat estê; qiseykerdoxo tewirê hîrêyin, eserêko nipînewe yê romanê modernî yo.”

Gama ke merdim metnanê kirmanckî etud keno, tîpê qiseykerdoxî ke vejîyenê vernî û asenê, yan qiseykerdoxê karakter o, yan zî qiseykerdoxo îlahî yo ke her çî zano. Sedemo ke nê her di hawayê qiseykerdişî wina ekserîyet yenê bikar ardene, kîşta tercîhê nuştoxî yê weçînayîşê nê hawayê qiseykerdişan de, beno ke tewirê qiseykerdoxê nedîyarî hema nêşinasnenê bo. Nuştox kamcîn vengî bi kar ano, cumleya destpêkî ya metnî ra eşkera bena. Mesela, merdim eşkeno Gorseyê Jêhatî Zengelanî, Xafilbelayê Murad Canşadî, Teberikê Alî Aydin Çîçekî seba nê hawa qiseykerdişî rê sey metnanê nimûneyan ser o bixebitîyo.

Eke ma bala xo bidîm Tarîyîya Adirî de yê Roşan Lezgînî ser, ma do bivînim ke qiseykerdoxo zafhûmar ameyo bikarardiş. Hîkaye wina dest pêkena:

“Destê to veşeno. Destê to yo rast. Veşayîşêko xerîb, xam. Yew bizoteyê adirî mîyanê muyanê barî û nermekan yê peyê bazinê destê to de halîn viraşto. Veşneno.”

Ziwanê “to/ti”yê hîkaye de, vengê qiseykerdoxê hîkaye nedîyar (xeybane) kerdo û no veng zî ge-ge hîkaye de qiseykerdoxo îlahî ke her çî zano ge-ge zî sey qiseykerdoxê karakterî xo nîşan dano. Qiseykerdox kam o? Eke cumleya ke bi “Destê to veşenê…” dest pêkena bi dîqet etud bibo, do nedîyarîya (belirsizlik) qiseykerdoxê ke na cumle serf keno do hîna vêşî fehm bibo. Keso ke vano “Destê to veşenê…” kam o ecêba? Yew waştî, qiseykerdoxo îlahî ke her çî zano, qiseykerdoxo karakter, yew vengo ke hema nêvejîyayo meydan, wendox o, yan zî qiseykerdox bi xo yo? Herhal nê heme yê. Ez vana qey cewabê nê heme persan eynen sey qiseykerdoxê metnî do sey yew muamma hertim wina kîştêk de vindenê. 

Goreyê Mario Vargas Llosa, ganî nuştox qerar bido ke metn de kam qisey keno. Ez vana qey derdo tewr pîl yê nuştoxanê ke xo rê edebîyat kerdo meşexele no yo. Eke merdim vajo edebîyatê kirmanckî de Roşan Lezgîn nê derdî ra xelisîyayo ez vana qey do tespîtêko xelet nêbo herhal. Çunke mi verê cû va, Tarîyîya Adirî de vengo ke metnî qisey keno, ma vînenê ke ey sey vengêkê zafhûmarî saz kerdo. Seba ke hîna asan fehm bibo, eke merdim çend nimûneyan bido baş beno. Mesela:

“Berê to gineno piro. Hîkaye nîmcet manena. Ti ber akenî. Mêmanêka bêwext a. Esas, waştîyêka ereykewta ya. Nêeşkaya adirê eşqî ra xo ver ro bido. Wina wextêko bêwext de dayo piro ameya. La erey kewta. Rasta xo, her çî de erey kewta.” 

Eke merdim bala xo bido ser, metno ke qal beno ziwanê “to/ti”yî ser o awan bîyo. Coka qiseykerdox sey qiseykerdoxêkê nedîyarî vejîyeno vera ma.

Ez vana qey yewna nimûne do nê ferqî hîna dîyar nîşan bido:

“Îfadeyê rîyê cinîke ra, merdim vano qey, seke mîyanê nivîne de verara waştîyê xo de bîya. Waştî heyecanê heskerdişî ra xo şaş kerdo, yew vateyo çors vato yan yew hereketo şaş kerdo. Xururê cinîke şikito. A zî hêrs bîya, heridîyaya. Bîya asê. Îsyan kerdo. Nê hêrsî reyra wina viran sereyê xo darto we, vejîyaya teber. Heskerdişê aye zî aye ra heskerdiş zî nîmcet mendê. Merdim vano qey, eslê xo de wazena a vîstika şabîyayîşî ke nîmcet verdaya temam bikero. La bi xururê xo nêdana werî. Nika nusena. Her çî ra fek veradayo, nusena. Heme hîsanê xo yê nîmcetan roman de temam kena.”

 Tîya de qiseykerdoxo îlahî mesela qisey keno. Çunke cayo ke vengê qiseykerdoxî ca dayo xo, cayêko teberê mekanî de yo. Cayo ke qiseykerdoxê na hîkayeya ke temaya eşqêkê ereymendeyî ser o saz bîya vindenê, mesafeya mîyanê nuştoxî û metnê ey zî dîyar kenê. Merdim eşkeno vajo ke Roşan Lezgînî no çî zaf bi muwazene saz kerdo.

No fehmê fikrî ke Flaubertî reyde dest pêkerdo, hetê teorîsyenanê edebîyatî yê badê ey gelek ame averberdiş. Ewro hema vajîn ke heme teorîsyenî derheqê senînîya metnêkê modernî de hemfikir ê; vengê qiseykerdoxî ganî mesafe bikero mîyanê xo çîyo ke qisey keno, heta eke mumkin o, wa nêasîyo. Eke merdim vajo Roşan Lezgîn bi nê fehmê modernîstî hereket keno, ez vana qey do vateyêko cayê xo de bo.

          Abdullah Çelik

Kuluba Xwendinê Ya Diyarbekir

Tarîyîya Adirî de

Roşan Lezgîn

 Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 80 r.

Martînê Bextewer ya Jan Dost-Abdullah Esen

                                           

                                             

                                                                        

                                          BEXTEWERÎYA LAL

          Bextewerîye hertim mêrdiman ra biya sey mebest û armanc .Salixnayişê ( tarîfkerdişê ) aye goreyê her mêrdimî  vurîyeno, her mêrdim goreyê xo aye  şayese keno. Beno ke seba gedeyêkî bextewerîye  werdişê yew leteya saye ya, seba yew ciwanî  bextewerîye vênayişê waştaya xo ya, seba yew yextiyarî bextewerîye vilênayişê gijikê tornê xo ya. Şikl û awayê bextewerîye seba lazimêya her mêrdimî bedelino.

          Nûştox Jan Dostî romanê xo yê peyniyên, Martînê Bextewerî de çekûya ‘ bextewerîye’ xo rê kerdo yew rayîr. Elmanya ra hetanî rocehelatê miyanên pirtûkê “ El ifade fî iksîr El se’ade” dima kewto. Helbet armancê lehengê peydakerdişê no pirtûkî yo. Çimkî wazeno wandişê no pirtûkî reyde xo birisno salixnayişê bextewerîye.

          Nûştoxî şêweyêkî cîyawaz kar ardo honanekerdişê pirtûkî de. Miyanê romanî  heta kê vacê bi meseleyan ra degiryaye yo. Meseleya binkeyî beno ke meseleya Martînê bextewer a, sewbîn meseley bi na mesela reyde amey girêdayîş. Nûştoxî hem atmosfera dor û verê lehengê xo bi meseleyanê bînan xemilnayo, hem zî zaf dîmen û dekor miyanê romanî de ca kerdîy. Bi vatişê bîn raray kê di miyanê yew rûpelî de çend heb meseleyan têreyde wanenê. Her çend no tewir waneyîş barê kê giran keno zî heta peynîya pirtûkî gama heme meseleyan hesênê kê kêfweş benê.

 Martînê Bextewer sereviyêrtişêy xo rocexelatî sey  namey nûştê. Seba  Hansê Kal înan biwano  pê înan xemê xo vila biko. Namey zî nêerşawitê, ê pêser kerdîy, sey defteran înan seveknayê . Gama ke agêreno yeno, mergê Hansê Kalî hesêno, seba ey henî giringêya nameyan nêmanena.   binê masaya rayvanxaneyî de   înan vîr keno, yew  wandoxê îlahîyete înan vêneno.  Haya wandoxan zî bi wandişê ey reyde rayîrvanêya ey bena. Çiyêko Martînê Bextewer serî ra viyerto ma bonder benê. La roman têna serameyişê Martînê Bextewer serî de nêameyo pêşanayîş. Beşê ( qismê )romanî yê ke behsê rayîrvanîya Martînê Bextewer keno pêro ma bi wandişê wandoxê îlahîyete reyde pêhesênê. Behsê     new serr û new meng û new rojanê rayîrvanîya  ey keno.   Beşê bînî de zî behsê meseleyanê kesanê miyanê rayvanxaneyî yeno kerdiş. Meseleya wayanê Hansî, meseleya jamkutî, meseley kesanê miyanê rayvanxane û  meseleya Gustavê embazê  Martîn.

Nûştox hem bi xo vacêrî ( vegotin ) keno, hem zî bi vacêrîya  Gustav û wandişê wandoxê îlahîyete reyde barê vacêrîya xo sivik kerdo, înan xo rê kerdo hetkar. Bi ney raybazî reyde nûştoxî  wandoxanê  xo  muhtacî yew vaceroxî nêkerdo. Peynîya pirtûkî de zî  sazkerdişê felsefeyê pirtûkî teslîmê Dawûdê Yezdanyarê Mamzêdî kerdo.

Roman sey pirtûkêkê tarîxî asena. Çimkî rayîrkewtişê Martînê Bextewer hetê rocexelatî ra bi mohrkerdişê pêkerdişê Karlofçaye reyde dest bide beno. Ginana berheme de hem behsê halê sîyasî yê ewrupa ameyo kerdiş hem zî behsê halê sîyasî yê rocexelatî yeno kerdiş. Xora gama lehengê romanî semedê dûrkewtişê xo ma rê rave keno, behsê zilmê serdestan yeno kerdiş.

 Martînê Bextewer  seba ke   bextewer niyo, maya ey zî merda  welatê xo terikneno. Xora verê biryargirewtişê ey, xoşberêya miyanê ey û Hansê Kalî beranê rayvanî ey ra akeno. Hansê  Kal seba rayvanî zaf hetkar veceno. Çimkî dormarê welatê ey de  lec û kiştiş est o, nekokîyê olê xirîstîyan yew bi yew salix dano. Gama yeno rocexelatê miyanên hewneno heman çîy eyta de zî est ê. Meseleya Gustavî de zî zilmê diwelanê emperyalistan serî  çermsiyayan ( zencîyan ) de ameyo vacêrîkerdiş. Wexte ke kê înan pêro hesênê qet zerra kê de şik nêmaneno, kê qanih benê kê vanê no roman romanêkê tarîxî yo.

Hansê Kal xoşinasnayişê kesan bi balûye ( şaberû ) reyde şîrove keno. Martînê Bextewerî ra vano; eke wazenî bextewerî bişinasnî ganî ti sey balûye do qalikê xo ra bivecî. Rayvanîya Martînê Bextewerî serî ra çend serrîy viyêrenê, miyanê balûye qalikî ra veta  pûç beno. Eyta de kê felsefeyêkê xorîn hesiyenê. Çimkî herra welatî ra dûrbiyeyîş, kê xozaya kesayetî xo ra zî dûr fîneno. Kê rayîr xo zî şaş kenê , kewenê miyanê sewbîna rayîran . Hetê arîşî ( manevî ) hetê ehlakî ezitîya kê serûbin bena, kê sey balûye pûç benê. Gama serameyişanê  Martîn Bextewer û embazê ey Gusta wanenê, kê ney felsefeyî pecirnenê. Hem Martînê Bextewer hem zî Gustav seba ke welatê xo ra dûr kewtê, ezitîya înan lete –lete bena. Gustav kesêkî oldar o, gedeyêya ey û Martîn têreyde viyerta, gama şino welatê Efrîka beno kesêkê xidar. Rehm û zereveşayî pîzê înan de nêmanena. Zerra înan leymin bena. Xora pûçbeyişê Martînê Bextewer bi genîbiyeyişê ( leyminbiyeyişê ) ey dest bide beno. Boye tira yena. Dima ra zî gama bi ney halê xo yê leyminbiyeyişî reyde wazeno agêro welatê xo, rayvanxaneyan de raştî tay biyeran yeno ziwanê ey zî lal beno. Hende ke lal beno çewirî reyde nêşêno qal biko, derdê xo vaco.

 Peynî de gama ke yeno welatê xo, pirtûkê Bextewerî pistînê xo ra veceno wazeno biwano, pirtûk veşena bena wele. Vengêkê efsûnî yeno goşanê ey verî ra vano; ‘ Heme rayîrîy ver bi venganê ( talê ) şinê’ .

Hem hetê honanekerdişê romanî hem zî  hetê cagirewtişê fikr û ramanan roman, romanêkî serkewteye ya. Gama kê wanenê, kê tira zaf tehm û ekl gênê. Karerdişê şêwazê vacerî ( vegotin ) vajeyê kurdî çiyêko sifteyîn      ( ewil ) o. Mabênê biyer û biyeyişan de vacêke ( mantiqe ) pêgirêdaye est a. Heme biyer goreyê na vace herikênê.

Beno ke miyanê yew rûpele miyanê raray çend meseley têreyde yenê vacerîkerdiş tikî wandoxan bibetilno, la no şêwe zî sebr û deyax dano kê, kê mecbûrê heme virdîgileyanê ( hûrgiliyan ) pirtûkî kenê, wandişê kê watedar kenê.

                                                                  

          Abdullah ESEN

      Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

 Çime : Martînê Bextewer / Jan Dost / Avesta / 2011

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Berbiska Zer ya Omer Dilsoz-Ahmed Kanî

Berbiska Zer-Omer Dilsoz

                                                                       Ahmed Kanî

           Romana Omer Dilsozî ya bi navê Berbiska Zer, di Gulana 2012an de, di nava weşanên Avestayê de, di serdema fuara pirtûkan a Amedê de derket pêşberî xwendekarên kurdî. Jiber hin sedeman min heta îro derfeta xwendina vê romanê bi dest nexist. Çend roj berê, bi helkeftina mêvandarîya Omer Dilsozî ya Kulûba Xwendina Romana Kurdî ya Diyarbekirê, min derfeta xwendina vê romanê bi dest xist.

Nivîskar, Berbiska Zer li ser sê beşan dabeş kiriye. Ev sê beş, bi navên Lerz, Dîdar û Rastîyê hatine binavkirin. Bi rastî, meriv nikare bêje ku dabeşkirineka bi rêk û pêk hatîye holê. Jiber ku bûyerên romanê di nava hev de hatine pêşkêşkirinê.

Ev romana navborî, bi hevokeka nûçeya televîzyonê weha dest pê dike: "Temaşevanên hêja, îro jî çaleke tijî hestî hate dîtin…"(r.9) Nûçeya televîzyonê, li mala serlehenga romanê, Sînema parêzer, ji alîyê wê û Cemîlê parêzer î heval û hogirê wê ve tê temaşekirin. Bi gotina Cemîlî ya:"Sînem, ji kerema xwe tu dikarî dengê tvyê piçekî daxî!"(r.9), wekî ku Cemîl bixwaze Sînemê ji bandora nûçeyê bi dûrxe, lê berevajî dûrketina Sînemê ji nûçeyê, bêtir Sînem li ser nûçeyê dihizire. Cemîl nerazîbûna xwe weha dide der: "Sînem, ev çendek e, halê te, ne çi hal e, …" Bi vî awayî gengeşeyek dûr û dirêj di navbera her du parêzerên hevalê hev de, dest pê dike. Di dawîya gengeşîyê de, Sînem bi hevoka "Derî li milê rastê ye, kerem ke." bera Cemîl dide. Cemilê hevalê Sînemê piştî vê bûyerê dibe hogirê Zîna parêzer. Di vê beşê de bi awayekî berfireh li ser jêkbûn(veqetîn)ê radiweste. Di rûpelekê de bi qasî 12 caran jêkbûnê dinivîse. Meriv dikare bêje ku bi awayekî felsefî nêzîkê jêkbûnê bûye.

Roman bi jiyana xwerû ya gundê Sêserê ve girêdayî bûyereka kontrayî radixe ber çavan. Leşkerên komandoyî cil û bergên (şalûşapikên) şervanên kurd li xwe dikin yanî xwe dixin delqên şervanan û dixwazin bi vî awayî têkevin navbera gel û şervanan. Ev karê hanê dîsa li ser serê bêkes û stûxwaran pêk tê. Emre û Cîhan, Hakan û Sebrî tîmeka ji van kontrayan e, serokê wan jî Arda ye. Mezinê hemû tîman bînbaşî yê ku ji alîyê leşkeran ve bi navê Efe dihat nasîn bû. Kar û xebatên kirêt yên van tîman hemî ji alîyê Emre ve têne vegotin. Emre piştî ji leşkerîyê tê, poşmanîyeka mezin dijî. Dengê wijdanê wî herdem wî tengezar dike. Tevî ku dizewice (sê caran), dike-nake dilekî rehet jiber dengê wijdanê xwe nabîne.

             Berjen ê nevîyê Nûhî ku evîndarê Sînemê ye, berxvanîya gundê Sêserê dike. Nivîskar, sendina berbiska zer a Sînemê ji alîyê Berjen ve weha vedibêje: "Spêde hêj zû bû. Taveke tînde û zelal hêdî hêdî daw û damenên xwe li bejn û bala Bestanê dipêça. Şivanê pezî berî bi çend deqeyan berê kerîyê pezê xwe dabû nav gelî û sertarên çiyê, berxik hêdî hêdî ji kozê dihatine berdan. Berjen, wekî her sipêdê îro jî tûrikê xwe avêtibû milê xwe û hêdî hêdî li ber berxikên xwe ket û xwest berê wan bide çerwarê. Durê û Sînem ji bêrîyê vedigeriyan, zerika şîrî di destê Durê de, Sînem jî li pey dihat. Durêyê qet pûte pê nekir û jê raborî, Sînem gihîşt Berjenî, di bin lêva xwe re pê re bişirî, taveke germ li ser rûyê wê yê xweşik tîşk veda.

"Berjen, tu çawa yî?" got û hêj Berjen bersiv lê nedayî, "Qusûra dayîka min nenêre, serejin wisa ne, hela dayîka keçikekê bin hema wisa dînokî dibin, dibin şivanê ser serê wan…"

Tîneke germ li ser dilê Berjen veda, çavên wî yên reş î zeytûnî vegeşiyan, bû pirtepirta dilê wî, çend caran gotina xwe li ser devê xwe vekarî, pişt re bi dilekî xwebawer li Sînemê vegerand, "Ne ne, xem nîn e, min ji bîr kir jî," paşt re bi awirekê ji seranpê li bejn û bala Sînemê temaşe kir, bi dû re, hêdîka destê xwe da berbiska zer a nav porê Sînemê, ew girt.

"Kuro, tu çi dikî dîno" got Sînemê bi kenowarî.

"Bila diyariya te be, çavstêrka Sêserê."(…)

"Lawo Bêjo, ka tuyê çi bi berbiska keçikan bikî?"

"Sînem bêhna te jê tê, çend nik min be tu dê bê bîra min… Hem porê te wisa berdayî xweşkoktir e, gulîyên xwe girênede Sînem…"(…)

"Ti dîsa berbiska min bide, ez ê biçim mektebê, dê bixim ber kezîyên xwe, te zanî…"

"Na na, bi Xwedê ez nadim, heta tu ji wî sûretên sorî qurmizî maçekê nedî…" (…)

"Ka berbiska min?"

"Ka ramûsana min!"

            Nûh jî aşvanîya wî gundî dike. Di navbera Nûh û Gula jinebî de nêzîkahîyek dilî heye. Gulê jinebîyeka pir xweşik e, hemî xort û mêrên gund bihesret û kedera Gulê dişewitin. Lê; Gulê xwe diparêze rû nade tu kesî. Bes ji zanyarîya Nûhî hez dike. Rojekê ku behsa nêzîkahîya Sînem û Berjenî tê kirin, destana bi nav û deng ya Sînemê vedibêje. Gulê bi awayekî dilxweş bi navê konemêro banî Nûh dike. Di jiyana gundê Sêserê de zêde karekter nîn in. Ji ber vê jî meriv dibêje qey nivîskar xwestiye bi hin fîgûranan vê hêjmarê temam bike. Wekî mînak li nik karektera xurt ya Gulê û diya Sînemê Durê bi navê Zerê karekterek, bes ji bo carekê li mala Nûhî çay vexwarinê dixuye. Nûh û Berjen ji derekî nediyar hatine wî gundî, bêkes û bêxwedî ne.

Hêzên kontrayî bi awayekî bêtirs, bi rojê têne gund û derin.

Bi zanîn tên mala Nûhî. Li vir meriv têkiliya di navbera pirs û tirsê de dibîne. Bilbilê ku dînekî ji gundê Sêserê ye, hîs dike ku kesên di nava cil û bergên şervanan de ne, ne kesên pak in. Ji helwest û tevgerên wan bêaram dibe û dibêje ew xayîn in. Bi tevî ku Bilbil dînekî ‘eware ye, bêpîvan hêrîşên Gula jinebî dike, her dem dibêje" ma çi dibe Gulê tu carekê min bikî mêvanê sing û beran…" Li vir nivîskar dixwaze bêje ku komel di bin hinek tirsan de nikarin rastîya dilê xwe bibêjin. Di vî warî de Nûh ji Sînemê re wiha dibêje:"Keça min, Bilbil dîn e ma ne?!" Kesî deng nekir, Nûh dewam kir:"Naxêr! Bilbil dîn nîn e, ji min, te, wî û wê biaqiltir e. Belkî ji ber ku ji me biaqiltir e, lewma em jê re dibêjin dîn." Bi meraqtir lê vegerand Sînemê:

"Çawa mamê Nûh?"

"Weha keça min… Heçî em in, em di vî gundî de li gorî hinek edet û kevneşopîyan dijîn.

Qebûlên me yên xweser û yên giştî hene. Bo nimûne, ji bo ku em di nava gundî de bibin xwedan gotin divê em xwe bidine pêş û ji zibarê bigire heta paletîyê, ji piştîhênanê heta reqs û govendan divê em xwe di difna her kesê re bibine derê û ew me qebûl bikin… Ma ne wisa ye?"

"Erê, lê!"

"Yanî keça min, biaqilî û bêaqilîya me jî qebûlên vî gundî diyar dikin. Xasma, ya rastîn cudatir e her tişt… Her dem gotina giştî ya rast nîn e, hindek caran, hindek kes hene di nava me de, gelekî dilzîz û paşkêş in. Şermoke ne, an jî bi çavekî cudatir li jiyanê dinêrin. Dixwazin em wan guhdarî bikin, lê edet e, çu carê civatek, komek, an jî gundek xwe danaxe piyê kesekî û bi qebûl û têgihîştina kesekî ve serê xwe naêşîne…"

"Çawa xalo?" (…)

"Yanî ez aşvan im, nevîyê min şivan e û Bilbil dîn e, kê Bilbil dîn kiriye? Ji bo çi Bilbil xwe bi dînîyê danîye û ji ber çi Bilbil wisa pişta xwe daye jiyanê û kavil li ber kavilî digere? Gelo ya rastîn, Bilbil nebî dînîtî û xemsariya me li nav çavên me bide!"

           Li alîyê dinê, li devera rojhilatê ciyê ku dibêjinê Navzoman, tîmek gerîla heye. Ev şikeft serdestê hemû Bestan û derobera wê ye. Dema leşkerên komando tên devera Bestan Cûdî wek fermandarê koma gerîla, civînekê li dar dixe. Weha dipeyîve: "Îro ji sibê ve ye, ez bi dûrbînê liv û tevgera li Gelîyê xwarê raçav dikim." Bi awirên wekî bazan çav li Xebat kir, "Heval" got:"Ji kerema xwe re, tu nîşeyên civînê li lênûskê binivîse. Wek rapor em ê ji komîteya rajor re bişînin."(r.54) Di vê komê de du gerîlayên din bi navê Dijwar û Rizgar jî hene. Cûdî axaftina xwe weha didomîne:"Hevalno, îro ji sibê ve ye liv û tevgereke ne asayî li Gelî heye. Berê çend landrowerên leşkerî hatin, birek leşker li wê derê peya kirin." Dijwar axaftina wî dibire wiha dibêje: "Nexwe em bixêrhatinekê lê bikin" Cûdî wiha dibêje:" Neyê heyecanê heval(…) Vê carê ne wekî her carê ye. Dijmin bi plangerîyeke nû radibe. Xuya ye, konsepteke nû dixine dewrê. Vê carê li hemberî me ne hêzeke leşkerî ya wekî her tîmî heye; vê carê em bi kontrayan re rûhev in. Heta niha me gelek çalakîyên mezin li dar xistin û her carê me şikestîyên mezin dane dijmin. Ew di çeper û enîyê de, bi taktîkên şerê gerîla nikarin, ev wekî ronîya rojê aşkere û li ber çavan e. Wer xuyaye ku wan jî ev rewş nirxandiye û niha dest bi taktîkên nû yên şer kirine.

Bi qasî min ji dûrbînê şopand, birra leşkerên em behsa wan dikin, tîmeke taybet e û ji pêncî şêst kesî pêk tê. Xuya ye, serkêşîya wana îtîrafkar û nokerên ku ji nava me qetîyane dikin. Evana cilên gerîla li xwe kirine; xuya ye, ew ji bo raçandina hin komplo û plangerîyan hatine. Divê em planên wan têk bibin(…)"

Di nava koma gerîla de, çar kes hene. Dijwar ji Nisêbînê ye, Xebat ji Farqîna Amedê ye û Rizgar jî ji Bazîdê ye. Nivîskar li se r devokên hevalên Cûdî bi Cûdî hin nirxandinan dide kirin.

Di romanê de Gulê xwedî roleka mezin e. Hem li gundê Sêserê tim alîkarê bêkesên wekî Nûh û nevîyê wî Berjen e, hem jî bo pêwendîya di nava parêzeran û Emre de roleka mezin pêk tîne. Roman, ji hêla vegotinê ve xwedî honandineka hêja ye. Her dem di nava vebêjeran de bi peyvan girêdanekê pêk tîne:

1- "…Xwedêyo, ev çi hestî ne?(dibêje Sînem)

Xwedêyo bê ew hestiyên kê ne?(dest pê dike Gulê)"

2-"Ez li dû wijdanê bûm…(Gulê vegotina xwe diqedîne)

Wijdan. Ax wijdana min…(Emre dest pê dike)"

3-"Ey wijdan min agir têkvedida!...

Agirê te…(Emre vegotina xwe bi dawî tîne)

Têkve nede agirî kuro Berjen, ka wê hestîka destê xwe deyne…" ( Dibêje Nûh)

4-"Ez hem ji qisetên mela hem jî ji tolazîya şivên ditirsiyam."( Berjen dibêje) Gulê jî bi "Ez ji tolazan ditirsiyam." dest bi vegotinê dike.

5-"Ranede deriyê dilê xwe! Ranede… Raa…( bi gotina Berjen beşa "Lerzê" diqede)

"Rade rade, Zînê ka pencerê rade, sar e." (bi gotina Sînemê beşa "Dîdarê" dest pê dike.)

Tevî vê xweş li hev anînê car caran hinek peyv di cih de bi kar neaniye. Wekî mînak di rûpela bîstan de, di cihê pêsîrê de guhan (bo ajelan e) bi kar anîye. Paşê di rûpela 169an de hejmara karekterên xwe li hev xistîye, weha dinivîse: "De kerem bikin", li malxweyan vegerand Emre û her şeş bi hev re ber bi dilê Tîjê ve ketin rê." Nexwestin siwar bibin, her şeş bi hev re, bi peyayî di ber birc û bedenên hezarsalî yên Tîjê re ketin nav kuçe û kolanên vî bajarê kevin… (…) "Ez (1-Emre) li bajêr bûm. Sê jin (Gulê, Sînem, Zînê) û mêrek (Cemîl) hatibûn pêşiya min; ji bilî mêrî min hersêyên dîtir dinasîn. Bi telefonê em gelek caran axivîbûn."

Di dawiyê de Sînem û Gulê rastî hev hatine, lê bi gotina tu ji min re nas dixuyî, wekî hev nasnakin tevdigerin. Ev helwesta wan pir realîst nîn e. Valahîyek din jî dema Sînem ji gund dere û heta dibe parêzer bi awayekî nexwerû tê veşartin.

Lê, di dawîya romanê de, dema ku ji çala hestîyan, di nava destê Berjen de, Sînem berbiska xwe ya zer dibîne, li xwe tê mikurê û dibêje." Herê Berjenê min, xwezî min ne ramûsanek hezar ramûsan bo te bidana."

               Ahmed Kanî

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Berbiska Zer

Omer Dilsoz

weşanxane: Avesta

                                         www.diplo-kurdi.com/roman

Barê Şevê ya Fawaz Husên-Tahir Taninha

                              

                                                   Beşa 1

        Di romana ‘Barê Şevê’ de penaberî; hem bi rastiya jiyanê hatiye nivîsandin hem jî wek sembola parçebûnê hatiye xemilandin. Vebijêr, ji parçeyên Kurdistanê lehengên xwe hilbijartiye.

         Penaberî, ji xwe parçebûneke ji dil bi xwe re têne. Kesek here kuderê ew parçebûn ji rihê wî/ê tu caran xelas nabe.

       Jiyana zarokatî li ku derê derbas bibe bila bibe, tu caran giyanê mirov bernade.

         Sîno, ji bakurî kurdistanê ye. Kurê Mele Gundoro ye. Nivîskar, navê Mele Gundoro bi zanebûn lê kiriye û dizane ku ew kes miroveke çawa ye. Mele Gundoro melayeke sextekare. Ji bo berjewendiyên xwe li gund bûye mela. Da ku zekat, sedeqe û weydî leybide, debare xwe bi vî şeklî derbas bike.

          Xwîner, ji şexsiyeta lehengê dikare halê civatê derbixwe holê. Civat, çawa ye, gundî çawa hereket dikin, bajarî bi çi mujîlin, rewşa siyasetê çi ye. Elbet daxwaza nivîskar ne ewe ku tenê civat bide xuyakirin, başî û nebaşiyên wan jî bide eşkerekirin. Derdê nivîskar takekesiye. Ji xwe civat keseyeta mirov diveşêre.

         Rastiya şertên ku di nava gelde tên jiyandin, vebijêr carnan ji rasteqiniyê dûr dikeve û hin hevokên xwe bi efsûnî di ristîn e.

“Herdû melayiketên li ser milên wî bê rawestan xêr û gunehên wî dinivîsandin û wextê wan tunebû serê xwe bixwerînin.”

         Vebijêr, gava behsa Gundoro dike, ji cih û warên ew dijî, qala demên kevnar dike û medeniyetên li wêderê dijiyan dike. Lê wek agahiyek behsa wan dewletan nake. Bi saya objeyek dide xuyakirin.

        

“Li ser wan pereyên entîke serê qralan û xaça papyên Romayê mohrkirî bûn. Mele çend pirtûk li ser dîroka navçeyê xwendibûn û dizanîbû ku di demên kevnarê de, ew der derûdor di navbera Rojhilatê û Rojavayê de tixûb bûn.”

         Piştî ku Gundoro ew pereyên entîke dîtin, ew diçe Diyarbekrê û wan pereyên entîke difiroşe Ezrayê Cihû. Vebijêr bi eşkere nanivîse ku Gundoro pereyên entîke daye çend banqnotan an jî çiqas entîkeyên wî hebûn. Em tenê ji hevokeke fehm dikin ku Gundoro dewlemend bû ye.

“Piştî seatekê, mele ji dukanê derket û ew bûbû yek ji dewlemendên herî mezin ên Diyarbekrê.”

              Sîno, kurê Gundoro ye, hezdike here Parîsê. Parîsa efsûnî, xweşik…

           Sîno, li Diyarbekrê mezin dibe. Di şeş saliya xwe de diçe nik melê ku Qur’anê bixwenê. Lê Sîno fêrî Qur’anê nabe. Ayetek tenê jî, ji ber nekiriye. Ji hin ayetan jî heznekir. Nemaze ayeta “Mirovanî” ya 114’an.

“Bibêje, ez xwe davêjim gerdena Mezinê mirovan. Keyê mirovan. Xwedayê mirovan. Dijî xerabiyê ew kesê ku ramanên xirab pêşkêş dike û xwe dide alî. Ew kesê ku xerabiyê diniqutîne dilê mirovan. Ew kesê ku ins be, çi cin.”

         Gelo meqseda nivîskar çi ye ku ew ayetê hilbijartiye? Gelo Sîno cin e an jî mirov e? Li vêderê vebijêr, serê xwineran tevlîhev dike. Çûnkî, di dawiya ayetê de behsa cin dike. “Ew kesê ku ins be, çi cin.” Belkî ji aciziya Sîno ji vî hevokê tê. Lê ne zelala ku Sîno cin e.

         Fawaz Husên, bajarê Diyarbekrê wek dîwarên xwe yên bilind de dike kurtepist û nanê xwe bi hevîrtirşê çîrokên cin û pîrebokan distire dibîne. Berdawamiya hevokê wisa ye.

“Weha jî, çîroka mele Gundoro ji xwe re çend guhertokên seyr peyda kirin û hin kesan tiştên dûrî aqilan li ser jidayikbûna kurê mele li hev anîn.”

         Vebijêr, di van hevok û jêgirtina ayetê de, tê xuyakirin ku hezdike serê xwîneran tevlîhev bike. Pêşî dibê …cin û pîrebokan distirê. Ji ber bêkariya piraniya şêniyan û dirêjbûna şevên zivistanê, xeyala gelêrî li dora çavên pir reş ên Sîno çîrokeke balkêş ava kir duvre di ayeta ‘Mirov’ de …çi ins be, çi cin dinivîse.

           Di bi vî şeklî nivîskar serê xwineran de nakokî çêdike û li vî welatî çi ins be, çi cin be qedera wan yek e dide xuyakirin.

         Şerê ku di vî welatî de berdewam dike, jiyana mirovan dihêle xirabiyêde. Sîno, digihije biryarekî. Sîno, ne qehreman e. Miroveke ji rêzêye. Ew ne li bere ku gelê xwe ji bindestiye rizgar bike. Ew dikeve nav dualizmeke bêçare. Hebûna xwe li vî welatî de nabîne. Ew xweşiyê digere, li xeyalan.  

“Hebûna wî li navçeyê û li Tirkiyê di navbera leşkeran û şervanên kurdan de ne mûmkin bû! Ew ne bihacet bû ku wek bavê xwe falçî bûya an di rûpelên dahatûyê de bixwenda da ku bizanibûya çi li pêşiya wî bû eger ew li wan deran bima. Ew ê rojekê ji rojan biketa zindanan û hestiyê wî di nem û tariya wan de ê biriziyana. Eger ew bigihişta şervanên kurdan jî, ew ê bi guleya tivingek amerîkî an perçeyê bombeyekê di geliyekî an di şikeftekê de bib3uya çêreya kurm û maran.”

         Tirs, di giyanê her mirovî de cihê xwe digire. Ev tiştekî normal e. Herkes naxwaze bibe leheng. Tiştê herî zor, ji cihê ku zarokatiya xwe derbasbûyî terkkirine. Sîno koçber dibe. Diçe Parîsê.

           Parçebûna welat, kesayeta mîrovên Kurd jî xirav kiriye. Dara, li başûr dije.

“Li gundê Sêmitik, li Başurê kurdistanê, payîz ketibû û serma tûj a destê sibehan wek dûpişkan bi dest û rûyên mirovan vedida.”

        

         Dara, bi xwe ve vedide, bi gundê xwe ve vedide. Dara, biryara çûyînê dide.“Di nîvê şevan de, baran ji nişka ve diket û dibû xumexuma çemê ku di newalê de diherikî û pêlên ava wî li ser hev wek leşker û leqên hovîtiyê siwar dibûn.” Dara, ji Başûrê Kurdistanê ye. Nivîskar li ser rewşa başûr hin agahiyên derheqê siyasetê dide.

“Ji çend salan, nemaze ji piştî şikestina mezin a Mustefa Barzanî di 1975’an de, xortan ji navçeyê bi refan didan ser riya koçberiyê.”

       Dara, xeyala Parîsê dike, lewre kesên ku diçû Ewropa ‘otomobîlên sor û spî de vedigeriyan Sêmitik û gundên derdorê.’ Dîsa Dara ‘Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqij û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.’ ve dikeve rê.

        Nivîskar, di kesayeta lehengên xwe de, hin caran hevokên bi efsûnî dirêsêne. ‘Wî destên xwe xistibûn bin serê xwe û di asimanê fireh de li şerê rojê û tariyê temaşe dikir.’

         Lehengên romanê bi kesayeta xwe ve derdikevin pêş. Di bin ciavata xwe ve nafetisin. Çiqas behsa bindestiyê bikin jî, em wan dîsa bi şexsiyeta xwe ve nasdikin.

          Heger romanêde keseyat û ruhiyeta mirov bi pêşde be, em ji wê romanê re nikarin bêjin netewa alegorik.

         Hin hevok hene li gorî min bi çavê leheng hatiye nivîsandin. Çiqas vebijêr gotube jî, dîsa ew hevokên li jêr min nîşan dayî, bi nêrîna leheng hatiye nivîsandin. Ev tişt di romanên wek Madem Bowary, çîrokên James Joyce de û yê wek wan de hene.

         “Piştî nêzîkî çariyekê, şifêr ji otobusê daket. Dayika pepûk wek gêjan li dû, hîna pêçaka xwe di hembêza xwe de dilorand.”

         “Dayika pepûk…” bi nêrîna Dara’yê hatiye nivîsandin.

Şêrko, ji bajarê Mahabadê bi cara ewil derdikeve ji derve. Bi me’nayeke dî ber bi rêya kesayetê ve diçe. Em dizanin ku qebîleyî û eşîretî di nav gelê kurd de pir heye. Ji bo vê çendê takesesî kême. Civat muhîme. Li her tişt li gora civatê diherike.

        

         Çiqas Dara û Şêrko ji yek û dû dur bûn jî; dîsa edetên  netewa wan yekin. Gava her dû, ji malê derdikevin, bi kincên wek hev bi xwe re dibin. Li vêderê mabesta nivîskar, qeder, malbat, edet wekheve.

“Tenê derpiyek, fanêleyek, destek gore, qemîsekî paqîj û helbet alavên rîkurkirin û diranfirçekirinê û perçeyek neynik, xistibûn tûrekî piçûk.”(rûpel 27-39)

         Nivîskar, gava şûna lehengê xwe dipeyve, wê çaxê xwîner piçeke dikeve ruhiyeta nivîskar, ne ya leheng.

“Wî bawer kir ku ew ê bi saya wan bi hezarên qonaxan ji Îranê û ji hemû Rojhilatê dûr biketa û ew ê li Parîsê, li kêleka çemê Seinê, wek birca Eiffelê, bihata çandin.”

         Ev jî derûniya leheng, derd û kulên leheng baş dernaêxwe holê. Nivîskar otorîteya xwe nîşanî me dide.

              Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Navdanka Pirtûkê:

Fawaz Husên

Barê Şevê

Weşanxane: Avesta