Êvara Perwaneyê-Elî Bextiyar

                Abdullah Esen

                       DI  “ ÊVARA PERWANEYÎ “ DE EVÎNDARÊ

         Şewe gama ke roşnake ( lemba ) yena tavistiş, pelpelikiy yenê çaqirneyê aye peyase kenê. Sey dinyaya ke dormareyê rojî ra bigêro eno hawa, çerxa xo domnenê. Çiray merdişê înan nêyeno înan vîrî ra. Semeda ke evindarê roşnê yê, mergê xo dekenê xo çiman verî ra, peyaseyê xo domnenê. Xora yeno vatişî ke emrê înan zaf kilm o, tira pey mirenê. Pelpelikanê şandî ra zî perwane yeno vatiş .

         Nûştox Bextiyar Elî hêmaya pirtûka xo ya “ Evara Perwaneyî”  bi hêmaya perwaneyan reyde risnayo. Heta nûştox semeda wandoxanê xo bare ra girêdo, nameyê lehenga xo kerdo “ Perwane” yewna lehengê xo ( Rezayê Dilxweş ) dayo bawerkerdişî “ Nemeyê ma perperik o, nemeyê bin zî mêrdim o”. O zî sey ke angaşta xo  biselimino, xo rê perriy viraştiy, firayo. Dima, xo birdayo, birîndar biyo .

         Gama ke romane wanenê, helbet çiyêki yeno kê vîrî ra. Eceba mabeynê perperikan û mêrdiman çi têkilî est a. Rayna kê veynenê heme rûpelanê pirtûke de şewe perwanêy, roje zî pelpelikiy firrenê .

         Ferîdunê Melek verî bi pêserkerdişê yan seydkerdişê pelpelîkanî ra mijûl o, eno çî xo rê kerdo sey tibhe. Gama ke raştê Perwane yeno, aye ra hes keno, fek eno tibheyî ra veradano. Wexte ke şonê koyê aseyî, evîndarêya ey û Perwane qedêna, rayna dest bi tibheyê xo keno. Gama ke Perwane yena bi destê biranêy xo yena kiştiş, a şandî de zî perperîk warenê .

         Kê di miyanê labirentanê pirtûke de  veynenê ke, perwanêy bi şandî reyde hameyê girêdayîş. Evîndarêya înan di tariyê miyanî de roşne veynayiş  a. Nûştox vateya evîn û yewbînanî ra heskerdiş, senî ke perwanêy bi eşqê xo risiyaşê roşne reyde mirinê, enewa lehengêy romane zî zafêr an yenê kiştiş an zî bêtarî ra vin benê. Eyta de, di tariyê  de rewşa şarê welatî hameyo nîşan kerdiş. Xora di civata rojxilata miyanên de evîndarê çiyêki limiteye ya. Ma di ena erdnigarê de evîna xo bi limneyê ciwiyenê. Cayêki asayî çin o ke xortiy evindara xo reyde têpole de, yewbînan reyde hestanê xo sey riwalan biheriknê, wateya ciwi yewbînan ra bidê şinasnayîş. Wesarê hestanê kesan an bi civatî ra an zî pergala sazbiyeyê reyde hameyo girêdayîş.

         Mêrdim di lete yo ena behreme de. Leteyo yewin mêrdime yo, ayo bîn zî pelpelîk o. Leteyo yewin bi keyenşopêya civatî ra hameyo fetişnayîş, leteyo diyin zî bi hêst û waştişanê mêrdiman ê azadîwazî yo. Nesredinê Behnxweş semeda hêviyanê xo enewa vano : “ Ti cayêki   çin o ke pergala malbatî , barex û şeytanî evîndaran yewbînan ra ciya nêkerdo, ganî bexçeyêke înan ê azadî bibo, ganî hêgayêki semeda eşq zî bibo . “

         Peynîya peynî de leteyo pelpelîk hinî bi zordariya civatî ra deyax nêkeno, rayir keweno şiweno cayêki asê de toximê waştiş û evîndarê xo vila keno. La toxime çendêki ra dim bê zordestê û nêweşiyanê civatê debar nêkeno, beyarê azadî de pûç beno. Gama kê ney çî hesênê, yeno kê vîrî ra gelo seba çi evîna înan ney hêgayê azad, şen nêbi vilik û guliy  aye bêyarî, nexş nêkerd, çendêki wext viyert çilmisiyay. Helbet, semedê ney çî est o. Seba ke evîn û heskerdişê înan, heniyanê civatî ra zeyeyo. Bi pergala civatî ra girêdaye yê .

Gama kê civata ena romane ra bihevnê kê pêhesênê ke; civate heta kê vacê di bin zextê olî de ya, dormareyê civatî bi lecê henzar serran reyde hameyo çeqirnayîş. Mêrdimiy bi heqanê takesî ra bêbare yê. Sey perwaneyanê şewe roşne zî înan nêyaseno. Kamêki pey roşnê ke tira aseno ra şiyêro, cade an yeno ricmkerdiş yan zî mecbûr maneno ney beyarê ke pirtûka olî tira wanê bihûşte terk keno. Xora di peyniya behreme de lehengiy an mirenê yan zî bêdews û bêveng werte ra vin binê .

         Berheme de evîn û eşq enewa yeno şîrove kerdiş; “ Raybero çimzeng enewa vano ‘ Axir eşq heme çî ra taloketir o, eşq enewa kena mêrdimî ke kê herûnda homayî de, veynayişê aşm, estare û rindeyê gêrenê. Persgiraya evin aye ya ke, kê çendêki hewnan veynenê, kê xo vîr kenê, kê dinya vîr kenê. Hertim xemginêya xişn peynî de yena, çimkî ez zana ke evîna bi bextiyar çin a, evîna bi bextiyarê evînêki merdeye ya. ‘ Nesredinê Bêhnxweş enawa ey verpersneno :  Senîwa evîna bi bextewar çin a, evîn bi xo bextewarê ya. ‘ Ciwano wirdîroş enewa vano : ‘ Nê, Nesredînê Bêhnxweş, eşq xeyal o, eşq xeyalêkêk ecêb o derbareyê maşuq …..’

         Xora xeyal çinêbo, hêvîkerdiş çinêbo aye wexte  eşq zî nêviraziyeno. Enê termiy pêro di ferhengê evîndarê de wayirê vate yê. Evîn û heskerdiş bi se serran reyde hameyo ciwiyeyiş, şirovekerdiş. La gama kê ripelanê ena behreme ra hewnenê, kê pêhesênê ke heme lehengiy goreyê xo evîne şirove kenê. Heta Ferûdînê Melek de evîn; fekveradayîşê heme çiyî yo, heta Perwane de; evîn demkî ya, heta Govend de; xo newe ra afirnayişo, heta Midyaye de rindêya aşm hesiyayiş o, heta Nesredînê Behnxweşî de ceribnayiş o, …..ûey.

Êvara Perwaneyê

Elî Bextiyar

Abdullah Esen

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

(Ev nivîs di Kovara w.de hatiye weşandin)

                                                                               

        

         

DERHEQA WANDIŞA ANTOLOJÎYÊ HÎKAYANÊ KIRMANCKÎ DE (Amedekerdox:Munzur Çem)-Evdila Qasan

Munzur Çem

      DERHEQA WANDIŞA ANTOLOJÎYÊ HÎKAYANÊ KIRMANCKÎ DE

 Parr Eğitim-Sen de semedê “Rojê çîroka dinyaye” kombiyayişêke hamebi hedirnaya. Raya ewile ez wera de ena pirtûke hesiyaya. Pey ra niştoxêke kirmanc ena pirtûke min rê diyarî kerde, semeda ena pirtûke ey ra zaf sipas kena.

Dima ra  min pirtûke wande. Miyanê antolojî de yewendes meseley ca gêne. Wayirê enê meseleyan Huseyîn Karakaş (xewf, wayirê hêniyê mamedî), J.Îhsan Espar (Derdê Dewrêşî), Malmîsanij (engişta Kejê; sey meselaya ewil yena pejirnayiş), Mehmet Uzun (Yelge), Munzur Çem (Vengê birrî, Tersê Memî ), Roşan Lezgîn (Xozî biyê zafî, Rem) û Serdar Roşan (Gozêre, Bircanê Diyarbekirî ra mektubêke) yê.

Ena Antolojî hetê Munzur Çem ra hameya hedirnayiş û 1996 de weşanxaneya Sida çap biya.

Gama min pirtûke wande, çiyo ke tewr bala min ante, veciyayîşe wêjeya kirmanckî senîwa  biyo û senîwa vila biyo. Eke  ma mewludê gorbihişt Mela Ehmedê Xasî nêhesibnê se, raya ewil meseleya Malmîsanij “Engişta Kejê “ reyde ewil maya xo ra biyo, pey ra şiyo Ewrupa geşebeyişê xo domnayo. Meseleya ewilên goreyê min zaf giring a. Çimkî cayê biyere mesela Pîrane yo. Pîrane zî semeda kurdan cayêke zaf giring o. Sey ke tarîx Şeyh Seîd ra naşt rayna di wera de biziviro, kokê xo biveyno. Ez sey Şikledayoxê Oris Osip Brîk nêvana ke “Pûşkîn nêbînî zî  Yevgîn Onyegîn hameyinî nûştiş. Labelê gama kê bala xo danê, karo ke Malmîsanij kerdo, karêke zaf fîraz yo. Eke rojêke kirmanckî sey zaravayêke xo talûke ra bifilitno, ez vana ke, bi bedeldayişê engişta  Kejê   reyde  xo bixelisno. Kê vanê qey aye êş, zilm û tehdaya serdestan reyde şarê ma xo hesiyayo, xoverdeyê û veynayîşê ey zîl dayo. Gama ke kesayêya Kejê fikiryênê hêvîyê xelasbiyeyîşî çirûskênê.

Rayêreke ey dayo şarê xo verî ra embazanê ey bînan zî domnayo. Sey way û birayan yewendes hebiy meseley kom biyê xoverdayîşê zaravaya kirmanckî danê. Huseyîn Karakaş şerro bêtar xoza û şare xo nîşan dayo, xewf miyanê hêşê Fîdane reyde waşto ke wandoxanê xo bido hiweyeyiş. Îhsan Espar  nêweş kewtişê Zînê reyde binvîrê carmêdî û kesayeyê karmendêke kerdo belayê serê ey. Mehmet Uzunî ra ciwiyayîş çiyêke taybetî yo, vano kefweşê tewr hewlên di gedeyêy de limênaye ya. Munzur Çem xoza sey leteyêke fikirîya yo semeda ke teyr û tilûran zilmî ra bifilitno rayfistin kerdo înan duştê dişmin ra kerdo yew hêz, waşto wa xo eno şerr ra bifilitnê, rayna fikiriyayo ke vato mêrdim rayîrê xo ganî o bi xo biveyno, aye wexte tersê kesayeyanê xo zî remneno. Roşan Lezgîn encamê şerr û zilmî yew bi yew rêze kerdo, şiyişî dima ra hêst û vîrameyayîşê xo hamîn kerdo. Serdar Roşan maneyê xo dayo dara Gozere miyanberê çend nifşan şiyo hameyo ma verî de tecribeyê ciwiyayîşî rokerdê ma ra waşto ke hêviyanê xo meterkinê rojêke ma bi helikopterêke reyde  asmênî Diyarbekirî de bigêrê û ma ke cejn û roşanan temaşe bikerê.

 Eke bindestêya şarêke bireso çend seserran aye wexte wêjeyê ey zî her tim zilm û tehdayê cayêke muhîm gêno. Xora  xo dûrfistişê wêje zî  çiyêke asayî niyo. Xoverdayişê xozayî aye yo ke kê bi wel û herra zilm reyde xo newe ra awan bikê. Ena pirtûke de çiyêke ensarên esto. Hêvîya min ayê ya ke heme wandoxê kurdî rojêke ena pirtûke biherênê û biwanê .

Evdila Qasan

Munzur Çem,

 Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî),

 Weqfa Kurdî ya Kulturî Li Stockholmê, 

Stockholm 2005, 

158 rîpelî

BALÊ WANDIŞA ROMANA “SORO “ YA DENÎZ GUNDUZ-Evdila Qasan

                                 

                                      

                               

                 BALÊ WANDIŞA ROMANA “SORO “ YA DENÎZ GUNDUZ

      Gama kê pirtûkî gênê xo destan, çiyeko bala kê tewr anceno bergê pirtûk o. Sûreteke cenî bi saya xizan ameyo viraştiş, dormarê a de  tap û tumîy asenê, tewr pey zî baxçeyek bi vilikan reyde ameyo xemilnayîş. Kê cade tehe de vecenî ke no verca, cayeko xozayî yo. Pey ra  gama kê wandişê domnenê, kê eqliyenê ke berg û mîyanok(naverok) sey yew o.

       Destpêka pirtûke bi şayesandina(tasvîr) ca û vercayan destbide beno. Raya ewila ke ez wandişê pirtûkeke kurdî çiyeke ensarên rast yena. Xoza no hewa hameyo şayesekerdiş, gama kê wanenê, kê vanîy qey, kê miyan a deştî de yan zî serê tumî de vateyoxî reyde gêrenî, kê heman bîyeran (bûyer) miyanî de ciwîyeyênê.

      Ca û wareyê romanî, Gimgime û dormarê dewanê Gimgime de hameya ristiş. Her ca û ware bi daranê xo, bi teyr û tilûranê xo, bi tap û tumanê xo hameyo şayese kerdiş. Sey wandoxek gama min roman heta peynî qedêna zaf çîyan bonder biya, zaf çîyan hesîyaya, çiyo ke heta enka haya min bide çineybî, hayamin  înan ra virazyay. Ez rehet şîna vaca ke semeda wandoxê neweyên roman, pirtûkeke erjîyaye ya.

      Bare û mijarên ena pirtûke, di sere de meseleya kurdî ya. Xoverdayîş û tekoşîna şarê kurd senî hawa şikl û dirûv giroto, nizdîbeyîşê pergale derheqa ena mesela de senî hawa yo, sosyolojîya şarêy dormarî û dek û dolavên dewlete yew bi yew sey dîmenan hameyo şayesekerdiş. Ra-ray bi bareyê kesane reyde  haya kê persgirayê şehs û kesa zî bena. Meseleya peşmergeyan reyde zî niştox waşto haya ma persgiraya kurd a neteweyî bihesno. Ginana nakokîyanê bêtar eşîran ameyo destnîşan kerdiş.

      Dem û wextê  romanî pey darbeya leşkerî destbide beno, dades serran  miyanî de biyer qewimiyenê û roman miyanî de tevne giyênê.

     Ziwanê pirtûke, bi fekê mintiqaya Gimgime reyde hameyo nûştiş. Kesêke vaco ez wazena heme virdîgileyanê romanî fehm bika, lazim o ke kê zah hewl û zor bido xo, bi sebr reyde biwano. Çimkî ra-ray sayeseyo vêşen kê eciz keno, labelê wexte ke kê binê nê şayesekerdişî de xizanê biyere hesenîy aye wext kêfweş benê. Gama kê hewl da xo, çekû û ristay şinasnay ,aye wext kê şîrînîya ziwanê kirmackî hesîyenê, tehm û çejo ciyayên di miyan hêşe kê de vila beno. Kê werek xo anê kê wanê, werekna min heme fekîy na zarawa bizanaynî, min a dever bişinasnaynî.

     Wexte ke kê destbi wandişê pirtûke kerd, çend rûpelan ra pey kê rastî lehengê roman Soro yenê. Soro destpêke sey keseke alvêrê heywanan keno, yeno şinasnayîş pey ra wexteke bare geşe beno çend beşan pey kê veynenî ke semeda xoverdayîş û tekoşîna şarêy xo bi hawa limnayo, eslê xo de Soro gerîlya yo. Semeda ke têkildarîya şare û tekoşeran bivirazo hameyo peywîr kerdiş. Eyta çiyeke bala kê anceno ke niştox waşto hema cade wa wandoxîy bare nêhesîy, wa heta rûpela peyenî bare merak bikê. Ra-ray hema rûpelanê verênan de, gama kê diyaloxan wanenî  di miyan hêşê kê de perseke cîq keno vano ke Soro keseke rêzeyîn nîyo, ginana kê dekewnî miyanê rûpelan de  a persa xo vîr kenê. Gama barey geş benîy, kê heq danê cîqkerdişê pers.

        Ristiş û hunanî kerdişê romanê Soro her çend hîmeke sereke bo zî (bi ey ra meseleya roman destpê kena, bi erdiş reyde qedêna), gama kê bala xo danê heme vîst û şeş beşanê pirtûke zafîn meseley rûpelanê pirtûke hameyî nexş kerdiş. Ney meseley her yew bi xoserîya xo bi kesanê xo temsîl kenê, erdvînîya roman de sey vilik û gulan reng danê û wazenîy peyaman bidê ma. Çend kê ver bi miyanê romanî ra şinê kes û kesayet weşî benê. Nasnayîş nê kesan, nasnayîş bareyan ra hameyo girêdayîş. Her yew sûretê eş û dejî şare xo ra nûnertêy kenê, wazenîy ma ciwiyayîşê înan û dinyaya înan bihesê. (finak, Mesudî Kesk, Mistê Çulagî, Neslîxan, Harûn, Sultan, Ap Evdilrehman……….ûêb). Ginana roman de biyer di bêtar demo tedeyê û demo viyarte de qewimênê. Kesayetê roman bi semedeke ra şexs xo reyde ameyê girêdayîş. Heme zî bi ciwîyayîş xo yo verên reyde, têman romanî bîyê. Bi vatişo bîn ra kê şînîy vacîy ke, meselaya her kesayetî est a, bi rengê xo reyde ena tabloya romanî neqişneno. (Mesela Paşa şiyo, Stenbol û îzmîr de mendo, zext û tehda dîya pey ra xo heseyo, hameyo agêrayo welatê xo.)

        Semeda ke zaravaya kirmanckî sey kurmancî û soranî di edebîyat de zaf  nêameya xebetnayîş, gama ke  panc sey û vîst û panc rûpelanê ena pirtûke verî çiman xo de veynenî, kê zaf kêfweş benê û hêvî kê vêşêr benê. Min gore ena pirtûk, semedê wêjeya kurdî pirtûkêke fîraz a, sey wandoxêke spasanê xo nûştox ra erşawena.

Pirtûk 2010 de, di Weşanxaneyê Vateyî de  çap biya.

           Evdila QASAN

Kulûba Xwendinê Ya Diyarberkir

'Xewnên Zîvîn' ya Fatma Savci-Tahir Taninha

                                               Xewnên Zîvîn

         Di helbestên Fatma Savci de hestên ji xwe çûyî hene. Rêz bi rêz, peyv bi peyv li pey hev diherikin. Heger welatek bindest be; ziman, çand û hemû tiştên netewî qedexe be, helbestvanê wê welatî jî, hawara xwe digihîne sembolan, hêmayan. Hestên xwe bi zimanekî veşartî, teknikeke tejî gazind û wek barana payîzê peyvên bi hestên awis dibarêne ser rêzikan. Xwe digihine her xiyalan, xwe digihine tercûmaniya ku êşa dilê xwe, êşa welatê xwe.

         Li vî welatî helbest çi zimanî kurdî be çi zimanî tirkî be, yexlev bi vî şiklî hatiye nivîsandin. Çiqas ew rêzikên helbestvanên kurd (çi kurdî çi tirkî) dilê min de bi hemû aliyan cihê xwe bigirte jî; dîsa gazindên min hene. Êş tenê bi peyvên hestbariyê nayên parvekirin. Mirov li helbestên dinyayê yên bi nav û deng binêre ku peyvsaziya wan çiqas ji hestbariyê durê lê çiqas jî nêzikî hestbariyê ye.

         Helbestvanê esîlkurd Cemal Süreyya tenê du rêzikên wisa dinivîse.

“Ernevut mecburin rastiyê bêjin,

 Kurd derew…”

         Heger em bên li ser pirtûka xanima Fatma Savci ya bi navê ‘Xewnên Zîvîn’  jî di deryaya hestbariyê de winda bûye.

“Kengî çavên te bikevin bîra min, rişokên xemeke har, xwe bera ser sînga min a çepê dide.

         Hestirên Beytikan, xwe bi sêdara mijangên min ve dar de dikin..Newroz xwe di nav demsalên min de, dişewitênin.”

         Fatma Savci, kul û derdên xwe hema bêje bi hemû rêyên alavan aniye ziman. Carnan deşta Mêrdinê kiriye hevkarê xwe, carnan Cudî, carnan her ‘Çardil’ ên welat. Şexsiyetên di şoreşê de bûyîn lehengê gelê xwe jî di rêzikên wê de cih girtiye.

Helbest xwineran re axaftineke. Ev axaftin bi xwe re, jiyana helbestkar dide der. Jiyana nivîskara pirtûkê, di her helbestekê de xwe aşkere dike. Belkî ew hestbariya min dişîbandî barana payizê jî ji heyata nivîskar tê.

         “Ku bihar, di nivî deşta Mêrdinê de hat dadan û bejna genim qamekê bilind bû…

         Ku guliyên geliyên Colemêrgê hişîn kirin, di neqşên keçikan de…

         Ku di hinarikên rûyê Diyarbekir de, kûlilkên Nîsanê sor kirin…”

         Carnan nivîskar diweste û bêhal dikeve ji hestên xwe. Ev bêhal ketin kaniya helbestêye. Ji xwe nivîskar peyvên xweş wê demê de diafirîne.

“Bêjim çi êdî? Bi xêr biçe rihê min?”

         Heger netewek bi serhildanan ve ji halê xwe ketî be, helbestkar tê çawa vê rewşê bêne zimên. Elbet ew jî tê ji halê xwe ketî be. Lê dîsa ‘pişta sobê’ yên rûyê xwe bi berfa çiyan ve reş kirin, di dilê xwe de hêvî hewandîbûn.

         “Herçiqas, em koleyê her çaxan û dara şikestî ya dehlên her demê jî bûn, Leyla Qasim hevirtirşê serhildanên veşartî bû, di paşilên me yên nixûmandî de… Wêneyê serkoşeya civata jinên gihiştî bû…lorîka devî her dayikê bû, li ber dergûşan… efsaneya ku bi dizika dihat gotin li pişta sobê…sirê devê tenûrê bû”

         Helbest, dilê me yê bi şewat êmin dike. Ji dilên ku bixwazin peyv sazbikin û derdê xwe birêjinan re û hêjî rêyeke nedîtînan re… “Xebinetê… Gava tu cemidî..gul li dilê min çilmisîn…”

Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Navdanka Pirtûkê:

Fatma Savci

Xewnên Zîvîn

Weşanxane: Avesta

‘DI XEW DE’ YA CEMÎL SAîB-EVDİLA QASAN

                                     

                                                    Evdila Qasan

                                  ‘DI XEW DE’ YA CEMÎL SAîB

               Pirtûk, di sala 1925’an de wek çîrokek dirêj hatiye nivîsandin û zaravaya soranî hatiya weşandin. Wergerandina wî ya bo Kurmancî ji hêla Ziya Avci hatiye kirin, di weşanxaneya Avesta de  sala 2009’an binavê roman hatiye çapkirin.

            Berhem, wek destpirtûk hatiye amadekirin .  88 rûpelên pirtûkê gor naverokê  di neh beşan de parve bûye.

                    1-Xulaseya berhemê

                Leheng, şevekê di xewa xwe de rastî bûyereke ecêb tê. Ji bo ku aborîya malbat xwe sererast bike tevlî karwanekê dibe. Karwan rê da rastî çete û eşqiyan tê. Şev û roj reya xwe didomînin, her wiha heman demê de baran jî dibare. Dikewin navbera sarbûna hewa û tirsa eşqîyayan. Piştre xwe digihînin bajêr, îcar leşgerên bajêr gelek zordestî wan dikin. Bac li xwedîyê karwanê distînin, ji ber ku pereyê leheng nînin, xwedîyê karwanê ji wan lawa dike, dibêje  werin xana bajêr, emê li wir çareyeke bibînin. Herês gava tên xanê pere destnaxînin vêcarê leheng bicasûstîyê sucdar dikin, wi xwe ra dibin digirin bin çavan.

             Di odeyeke mezin girtî dimîne, ji ber pencereyên piçûk de şahîdîya şelandina gel dike, guhdarkirina fetwan û bicîh anîna peywîran, meclîsa kesê mezin giftûgekirin meseleya siyasî; li wir behsa siyaseta kesê mezin dike. Sê vebijêrkên kesê mezin hene, an tirkan ra, an îngîlizan ra, an jî gelê xwe peymana tifaqê çêke. Lê ew ji hemû  peşniyaran guhdar dike. Di dawîyê de kesê mezin tu peşniyaran napejîrîne, pey  berjewendiyên xwe yên şehsî diçe gor perjewendiyên xwe biryareke şehsî digre. Li bivê biryarê hanê leheng nikane xwe zeft bike, bi keneke bilind dikene. Kesê mezin û hevalên wî ferq dikin. Dibêjin ku hemû axaftinên me guhdar kirine, wî bicasûsîye sucdar dikin, zorê lê dikin, leheng sucdarkirina wan qebûl nake. Çirok li vir diqede.

                       2-Rê û Rêbaza berhemê

                  Bûyer bi devê kesê yekemîn tê vegotin. Mirov têdigihêje ku nivîskar behsa serborîyan dike. Di xewna wî de her tişt diqewime, lê dawîye de şîyarbûna  xwe nadihêse. Ew tişt ristina çirokê qels dike. Xewna xwe pêbihese jî vegotina ewqas hûrgiliyên xewnan mirovan nade bawer kirin. Li gotineke din nivîskar gere hişê xwendewan de helîna pêbawerî an  tevzandinên matmayînê çêbike. Ji aliyê din dibe ku nivîskar bi zanayî ew şêwe kar anibe, lê dîsa jî bûyerên nava çîrokê gava mirov dixwîne bêhna xewn dîtinê tê da nabîne, mirov ji wan wek rastîye difikire. 

                         3-Lehengên berhemê

                   Kesê vebêj, karwançî, çete û eşqiya, kesê mezin, herêsên leheng, jinên derûdora kesê mezin, meclîsa kesê mezin

                      Nivîskar di berhema xwe da nav lehengan nekiriye, dibe ku hêla hasasîyeta ev tişt nekiriye, lê mirov bi navê xwe temsiliya kesayetiyan dikin. Disa di wêjeya kesayetî gelek giringin. Hinek raman û fikr di bin sîwana kesan jîndar dibin. Lê mirov gava şêveya çirokê dinêre, mebesta nivîskar tenê rexnekirina kesê mezine, nexwestiye nav nîşan bide xwestiye dîtinên derbarê desthilatdarîyê bi reya xewn dîtinê vebêje.

                          4-Cîh û war

                          Li gund an bajarok de rê destpêdike li bajêr de encam dide.

                          5-Dem û wext

Çîrok, dawîya payîzê destpêkiriye. Bûyer deme kî kin de rûdane. Dema mirov demsala payîzê difikire, dilmayîna nivîskar li ber desthilatdarî yê dibîne.

                            6-Mijar

               Belengazî û bêçare mayîna kesan li hember desthilatdaran, berjewendîyên kesayetîyên bijarte, gor derfetê xwe kar anîna  dîn.

                             7-Fikr û Raman

               1-Wê demê de mirov li çolê de hêla diz û eşqiyayan dihat şelandin, bajêran de zî hêla desthilatdaran an dihat şelandin an zî dihat sucdar kirin.

                    2-Kesê ku gel ji wan wek mezin hesibandin ji wan ra rêzdigirt, ew kes herdem xwe pey berjewendiyên xwe çûne, pêşeroja gel nefikirîne.

                     3-Desthilatdarîya ku bawerîya xwe gelê xwe neyine wan ditirse, wan sucdar dike.

         Evdila Qasan

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

Navdanka Pirtûkê:

Di Xew De

Cemîl Saîb

Weşanxane: Avesta

Rûpel: 88                                                                                  

Bihuşta Lal ya Selahattin Bulut- Tahir Taninha

Tahir Taninha

                                               Bihuşta Lal

      Selahaddîn Bulut, lehengên xwe pêşî dike otobûsekê de, du re yek bi yek serpêhatiyên wan  dinivîse û behsa jiyana wan dike.

      Rê, bi xwe re êş û azar diêne. Lewma Pîra Fatê ji trêna reş re gazin dike û her hefte diçe li ser tivra keçika xwe. Tekerên otobûsê her hefte li ser can û cesedê Pîra Fatê re diçe û tê. Pîra Fatê keçika xwe bi tenê nahêle. “Bayekî hênîk rabû û pelên daran dan çepikan. Ji zikê erdê dengê erbaneyan pêl veda. Çirçirikan lîrandin, zerqendîlan fîkandin, dartikokan qalikên daran tiktikandin û bû wîlewîla teyr û tilûrên li wê çolê. Di ber serê mezel de taqikek vebû û teyrikek jê firiya.” *

   Tivra keçika Pîra Fatê pêşwaziyeke wusa dike. Êdî Şikranê dibe Teyrika bihuştê. Lê bîra gava Şikranê nû xwêdê dida û zaroktiya wê, xweşik bûna wê tê bîra wê.

     Ajokarê otobûsê gava pêl gazê dike; jinika xweşik Gewrê hundirê otobûsê de ye. Gava trên ûrinî dike; Gewrê wisa gazin dike:

    “Marê reş, marê reş, te çer xortê mîna beranekî ji xwe re daqurtand û tu çûy!” *

     Gelo marê reş çi kiriye ku ew qas bûye tirs û ketiye dilê gel de. Dibêjin marê reş li nav mal de be lazime neyêt kuştin. Ji xwe marê reş xwemalî bûye û êdî  ji malê  tê hesibandin. Ji bo wê çendê dibêjin kuştina marê reş gunehe. Sedem çi ye gelo? Gora min sebeba wê; koçberiye.

    Trên, hêviyên mirov, hêzkiriyên mirov, xewnên mirov, xeyalên mirov ji xwe re dibe û winda dike. Trên dirêje, çend malikên wê hene. Her malikek windabûna çend mirovan temsil dike. Dûr ketin, winda bû ne. Windabûn mirina li paş xwe de mayina ne.

     Beranê Gewrê jî, li malikên trênê peya bû ye û dûr çû ye û winda bû ye. Şevên bi serma û dirêj de Gewrê tenê bi xeyalên xwe ve dimêne. Tu kes nîne ku daxwaza Gewrê bi helalî cih bê ne. Gewrê, wan şevên tarî û tenê de aqilê xwe diavêt. Gava Gewrê kolanên gund de dimeşe; zilamên gund bi paş wê ve niyetên xwe diveşêrin, lê di devên wan de peyvên ne baş derdikeve. Êdî taqeta Gewrê namine û li navenda gund de xwe tazî dike. Hemû gundiyan heta kuçik û çûk jî ji ber Gewrê direvin.

     Apê Seydî bi aliyekê gund de tifeka xwe hildigire û bayê re şer dike. Fişêkên xwe yek bi yek li ser ba de rêdike.

      Kevirê kerr, guhdariya xortên wê bajarî dike. Sirên wan li nav zikê xwe de dihewî ne. Tenê sirên qeymeqam nahewîne. Ew jî pêşî navên gundan, taxan û zarokan diguherine. Du re delamûtek didênin zikê kevirê kerr de û ew heqqar sir diteqine û hemû sir belav dibe. Dibêjin ew sir li nav hemû bajaran de belav bûye û pêla wan gihiştiye welatê tejî  bi çiya tê de. Wan çiyan hemû gul bişkivandiye û wan gulan jî behna xwe li ser evindarên şevên spî de barandiye.

    Dibêjin şûna kevirê kerr hê jî xuya ye.

  Tahir Taninha

Kulûba Xwendinê Ya Diyarbekir

   Jêgirtin: Bihuşta Lal

Navdanka Pirtûkê:

Bihuşta Lal

Selahaddîn Bulut

Weşanxane: Avesta

Rûpel: 71                                                            

NİRXANDİNEK Lİ SER HİKAYETÊN MELA MAHMÛDÊ BAZİDÎ-SADEDÎN ÇIRA

Sadedîn Çira

                   NİRXANDİNEK Lİ SER HİKAYETÊN MELA MAHMÛDÊ BAZİDÎ

            Di hîkayetên Mela Mahmûdê Bazîdî de vegotin xurt e, hûnandin û tevn hema bi qasî ku tune be, kêm e, qels e. Di neqilkirina bûyeran de, di vegotina hikayetan de realîzmek serdest e. Ne çîrokên fîktîf (xeyalî) ne, rasterast ji bûyerên ku di jiyana kurdan de qewimîne hatine neqilkirin. Ev neqilkirin (vegotina hikayetan) bêyî ku were estetîzekirin hatiye nivîsîn. Di jiyana gundan de çawa tên qalkirin, wisa.

         Vegotin sade û herikbar be jî, ji ber ku nehatiye eztetîzekirin û bi awayekî realîst bûyer tên qalkirin, (bi nezanî an bi zanebûn) kirînên kurdan ên xerab jî radixîne ber çavan. Kurd cahil, hov, çavnebar, kujer, talanker, diz, xayin derdikevin holê. Mînak hikayeta bîst û pêncan. Şivan Sîso yê ku pez dibe Stenbolê “Ser û çav bi pirç” tiştekî ecêb e. Ji wî re qehwe tînin, cahil e” dibêje: “Qardaşo şîrê we çi reş û tale û eve kodikên we ji boyi çi wisan biçûk in?” Yanî nizane fincan û kodik, qehwe û şîr ji hev derxe! Ev bi me rast nayê. Kurdên ku pez dibin Şam û Erebîstanê (di çanda wan de tune be jî) ne mimkune ku nizanibin cîranên wan î ereb qehwe çêdikin û pê nehesiyabin. Di hikayeta bîst û çaren de jî wisa ye. Wek ku ji devê “bajariyên” ku henekê xwe bi gundiyên kurd dikirin, tê qalkirin.

           Kesên ku kurdan nasnakin van hikayetan bixwîn in, wê bêjin qey kurd ji barbaran barbartir in.

           Li cem eşîrên kurdan hinek nirx hene, ku ew in eşîrtiyê bi me didin hezkirin.Wek ku dijminê wan jî were ser cilika wan, kurd di mala xwe de neheqî, bexîlî, qelaştî li wî nakin.

           Dema meriv hikayeta nehemîn, hikayeta çardemîn, ya bazdemîn, ya şazdemîn, ya bîst û yekemîn dixwîne, dihêlin ku meriv ji kurdbûna xwe şerm bike; ji ber ku îxanet, dijmînahiya dostên bi qelaşî, dizî, şîrheramî, talankerî û telaqreşiyên ku di hikayetan de derbas dibe. Di van hikayetan de, meriv xwe di nav fen û futên Osmaniyan de dibîne.

           Ji çavberdana birayê biçûk ya ku wê keçika ji birayê xwe yî mezin re bixwesta bigirin, heta di mala mazûvanê xwe de kuştina mazûvanê xwe. Ji talankirina karwanan û malên kesên ku bi wan dikarin, heta bi dizî ya dêran. Ji jinên ku wek mêr yan jî birayê xwe qelaştî dikin bigirin, heta nefreta ku di navbera kurdên misilman û kurdên êzdiyan de ye, rasteqiniyek têr acizker xwe diajo ser mirov.

            Di hikayetan de jina kurd:

            Dayika Xan Abdal î Guher Xanim û hevsera paşayê ku di hikayeta yazdehan de (navê wê nayê gotin) derbas dibe ne têde, profila jinan ne rewnaq e. Karektera jina herî rewnaq, jina ku wek mêran şer dike ye. Guzel xatûnê jina Cergo “nêreşîrîne.” Milê Kirêt (xulamê ku xwestiye destbavêje wê) ku wî kuştiya jêdike û davêje ser siwarê ku hatiye xan ê. Ji bo wî bitirsîne. Siwar natirse, milê din jî jêdike davêje ser wî.(hikayeta 19)

            Bûka Elî Nasiran Werdê,jahrê dixe nav xwarinê û dide hamû malbatê. (hikayeta 17)

            Adîle Xanim a ku Şêxî Begê bi we’da zewacê dixapîne, tîne cem xwe û dide kuştin.(hikayeta 9)

            Xuşka Selîm Paşa Sultan Xanimê jî wisa.(hikayeta 16)

            Leylê,jina Çinar Axa ku bi yekî ciwan re dikeve munasebetê. (hikayeta 26)

            Jina Mîre Beg ku navê wê nehatiye gotin,ji ber pêwendiya bi mêrekî ciwan re datîne,ji aliyê kurê mêrê xwe(dijwar) ve tê kuştin.(hikayeta 35)

            Mela Mehmûdê Bazîdî digel aliyê xwe yî misilmaniyê jî, di hikayetan de, kî çawa be-wanî vegotiye. Melayekî misilman xerab be, xerab; fileyekî baş be, baş nîşan daye. Mînak, hikayeta sîh û heşt. Ji bo Jubirê Frensî weha dibêje: “Kesek belko ji ehlê îslaman heta niha ev terze insaf û merwet nekirine.” Hikayeta bîst û duyem jî, bi hevoka: “Berê niha mela û feqehên Kurdîstanê gelek dizî ji dêrên filan dikirin.”

            Hikayeta yazdemîn,ji hemû hikayetan cûda ye. Beravajî hikayetên ku bi neyartî, îxtîlaf û dexesî diqedin e. Dijberî Paşa û Begên ku ji bo rehetiya xwe kedxwarî û mêtingeriya gel dikin, prototîbeke Paşa yê qelender xêz dike. Ev Paşa, mezinahî ji xwe û malbata xwe re, rehetî û xemla jiyanê ji gel re dixwaze. Ji xanima xwe re, ku di serdana cejnê de jinên axa û e’yanan hatine destramûsana wê û wê jî ji kincên xwe yê kevin fedî kirîye re weha dibêje: “Meznayî ji boyî te bes e, xeml ji boyî wan, meznayî ji boyî te. Hiqas jinên axa û etba’i û xulamên te hene, ev qedr ji boyî te fexr e, bes e û ev xulam û etba’ me ji dijmin diparêzin. Meznayî bi re’yet û xulam û etba’an dibe, meznayî bi dirav û çek û zêran nabe.”

          Ev gotinên bi ruh in ên Paşayekî kurd û îdeal.

          Her çiqasî Bazîdî di serê hikayetê de gotibe jî. “Di zemanê mazî da paşayêd Bazîdêd…” Li gor texmîn û nerîna me ev ne bûyerek e hatiye jiyîn e. Belkî ev xeyalekî Bazîdî bûye. Ji xwestina wî ya Paşayek weha qelender û zana, bi wijdan û hay ji gel hebe ye. Bi vê daxwazê profîleke wanî xêz kirî ye. Ku di rastiyê de Paşayên wanî ji me kurdan derketibana, mînakên dexes, xayin, nezan ên ku di hikayetên din de hatine jiyîn ne diqewimîn.

          Di dawiya hikayetê de, siwar diçin Qeredaxê talanekê tînin ji bo xanima Paşa yê xwe ku ji xwe re bi cil û zêran bide. Lê Xanim qebûl nake. Dibêje: “Bila ji boyî leşkerê bitin, ez bê cil û zêr dibim, lakin meznayî bê leşker nabitin.”

           Bazîdî dîgel ku pirr gotina ekrad/kurd û Kurdîstanê dike jî, koka hinek mîrênkurdan bi Ebasiyan ve girê dide û dike ereb.

            Di serdema ku hemû cîranên kurdan bi netewebûnê hesiyane, kurd yan hevûdû kuştine û êrîş birine ser bajar, navçe, gund û kelehên hevûdû. Ketine pey tazikirina karwanan û talankirina hevûdû û wek mêrxasiya herî mezin xwe pê pesinandine. Li hêla din jî, ji mafê netewebûnê mehrûm mane û li ser sînor ji bo îran î û Osmaniyan şerkirine.

             Ku em ji aliyê derûnî, sosyolojî û dîrokî ve van hikayetan binîrxîn in, wê sedema bindestmayîna kurdan eşkeretir bibe.

   

      Sadedîn Çira

Kulûba Xwendinê Ya Diyarberkir

Navdanka Pirtûkê:

Mela Mehmûdî Bazidî
Weşanxaneya Lîs